ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୨୩ ଶ୍ଳୋକ :ନୈନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନୈନଂ..

ନୈନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନୈନଂ ଦହତି ପାବକଃ ।
ନ ଚୈନଂ କ୍ଲେଦୟନ୍ତ୍ୟାପୋ ନ ଶୋଷୟତି ମାରୁତଃ ॥

ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଶସ୍ତ୍ର କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ଜଳ ଭିଜାଇପାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚମହାଭୂତ – ପୃଥିବୀ (ଶସ୍ତ୍ର), ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ବାୟୁ – ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଆତ୍ମା ଭୌତିକ ନୁହେଁ, ଏକ ଚେତନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିତ୍ୟ ସତ୍ତା ।
ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ କେବଳ ଶରୀର ରୂପେ ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ – ନିଜର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଅସ୍ପର୍ଶନୀୟ ବୋଲି ବୁଝିଲେ ମାନସିକ ଦୃଢତା ଓ ନିର୍ଭୀକତା ଆସେ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ହିଂସା, ପ୍ରତିଶୋଧ ଓ ଘୃଣା କମିଯାଏ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିଷ୍ଣୁତା, କରୁଣା ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟକୁ ଶକ୍ତ କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆତ୍ମାକୁ ଅଭୌତିକ ସତ୍ତା ଭାବେ ସ୍ଥାପନା କରେ । ଯାହା ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ବାୟୁ – ଏହି ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ, ସେହି ସତ୍ତା ହେଉଛି ଆତ୍ମା । ଦାର୍ଶନିକ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ରବ୍ୟ (Substance) ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନ ସତ୍ତା (Conscious Being) । ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ – କାଟିହୁଏ, ପୋଡ଼ିହୁଏ, ଓଦା କରିହୁଏ, ଶୁଷ୍କ କରିହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଆତ୍ମାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଜାଣିହେବ ନାହିଁ । ଯାହା କାଟିହୁଏ ନାହିଁ, ଜଳେ ନାହିଁ – ସେହି ସତ୍ତା ଅନୁଭୂତିର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ବୋଧର ବିଷୟ। ଏହିଠାରେ ଗୀତା କହେ – ଆତ୍ମାକୁ ଶ୍ରୁତି, ଯୁକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରି ଅନୁଭବ କରିହେବନାହିଁ । ଯାହାକୁ କାଟିବା, ଜଳାଇବା ସମ୍ଭବ – ସେ ଶରୀର; ଯାହାକୁ ନୁହେଁ – ସେ ଆତ୍ମା । ଗୀତା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ – ସତ୍ୟ ସତ୍ତା କଦାପି ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ ନାହିଁ; ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ କେବଳ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ । ଆଧୁନିକ ଭୌତିକବାଦୀ ଚିନ୍ତକମାନେ ଚେତନାକୁ ମସ୍ତିଷ୍କର ଉତ୍ପାଦକ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି । ଏହି ମତ ଗୀତା ୨:୨୩ ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରୋଧାଭାସୀ, କାରଣ ଗୀତା ଚେତନାକୁ ଶରୀରାତୀତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ ।
ପାରମେନିଡିଜ୍ (Parmenides) କହିଥିଲେ – “Being is, non-being is not.” ସତ୍ୟ ସତ୍ତା କଦାପି ଉତ୍ପନ୍ନ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ , ପାରମେନିଡିଜ୍‌ଙ୍କ ସତ୍ତା , ଗୀତାର ଆତ୍ମା ସହିତ ସମାନ । ପ୍ଲାଟୋ ତାଙ୍କ Phaedo ଓ Republic ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଆତ୍ମାକୁ ଶରୀରଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅମର ବୋଲି ମନେ କରିଛନ୍ତି। ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ – ଏହି ଧାରଣା ଗୀତା ୨:୨୩ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମିଳିତ । କିନ୍ତୁ ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ଆତ୍ମା ମୂଳତଃ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର କେନ୍ଦ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଗୀତାର ଆତ୍ମା ନିରାକାର ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ।
ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୨୩ତମ ଶ୍ଳୋକ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ଅସ୍ପର୍ଶନୀୟ ଓ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସତ୍ତା ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ । ଅନ୍ୟପଟେ, ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦ – ବିଶେଷତଃ ସାର୍ତ୍ର, କାମୁ, ହାଇଡେଗର ଓ କିୟର୍କେଗାର୍ଡଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା – ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ, ଅନାଧାର ଓ ନିଜେ ଅର୍ଥ ଗଢ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ଭଳି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାନ୍ତି।
ଗୀତା ୨:୨୩ ଅନୁସାରେ, ମନୁଷ୍ୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଶରୀର କିମ୍ବା ମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମା – ଯାହାକୁ କୌଣସି ଶସ୍ତ୍ର କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ଜଳ ଭିଜାଇପାରେ ନାହିଁ ଓ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏବଂ ନିତ୍ୟ । ଅର୍ଥ ଜୀବନର ବାହାରୁ ନୁହେଁ, ଜୀବନର ମୂଳ ସତ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ । ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ, ବିନାଶ ଓ ହାନି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଭୟର କାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ । ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦ ଏହି ଧାରଣାକୁ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ । ଜାନ୍–ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ର କହନ୍ତି -“Existence precedes essence” ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଅଛି, ପରେ ସେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଗଢ଼େ । ଏଠାରେ କୌଣସି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଏକ “ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ସତ୍ତା” – ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଗଢ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ଏଠାରେ ଦୁଇ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ତାର୍କିକ ପ୍ରଭେଦ ଦେଖାଯାଏ । ଗୀତା ମନୁଷ୍ୟକୁ କହେ – ତୁମ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଭୟର କୌଣସି ଅନ୍ତିମ ଆଧାର ନାହିଁ । ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦ କହେ – ତୁମ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅନିଶ୍ଚିତ, ତେଣୁ ଭୟ ଓ ଆତଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅଂଶ ।
ନୀତିଗତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ଭିନ୍ନତା ରହିଛି । ଗୀତାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କର୍ମ ଓ ନୀତି ଆତ୍ମବୋଧ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ମନୁଷ୍ୟ ଠିକ୍ କାମ କରେ, କାରଣ ସେ ନିଜର ନିତ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ ବୁଝେ । ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦରେ, ନୀତିର କୌଣସି ସାର୍ବଜନୀନ ଆଧାର ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୀତି ଗଢ଼େ ଓ ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟିତ୍ୱ ବହନ କରେ । ତଥାପି, ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି। ଉଭୟ ଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ସଚେତନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ହେବାକୁ କହେ । ଗୀତା ନିଷ୍କାମ କର୍ମରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦ ସ୍ୱାଧୀନ ଚୟନରେ – ଉଭୟେ ମନୁଷ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ କରାନ୍ତି ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯