ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୬୩ ଶ୍ଳୋକ : କ୍ରୋଧାଦ୍ ଭବତି…
1 min read
କ୍ରୋଧାଦ୍ ଭବତି ସମ୍ମୋହଃ ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ମୃତିବିଭ୍ରମଃ ।
ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନାଶୋ ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ ପ୍ରଣଶ୍ୟତି ॥
କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟର ମୋହ (ବିଭ୍ରାନ୍ତି) ଜନ୍ମ ନିଏ । ମୋହରୁ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧି ନାଶ ପାଏ । ବୁଦ୍ଧି ନାଶ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟର ମାନସିକ ପତନକୁ କ୍ରମାନ୍ୱୟ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ଯେତେବେଳେ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏନି, ସେଥିରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ, ଫଳରେ ସେ ଠିକ୍–ଭୁଲ୍ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ – ଏହାକୁ ‘ସମ୍ମୋହ’ କୁହାଯାଏ । ସମ୍ମୋହ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନୀତି, ଅନୁଭବ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଭୁଲିଯାଏ – ଏହାହିଁ ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ । ସ୍ମୃତି ନଥିଲେ ବୁଦ୍ଧି ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ ନାହିଁ, ଫଳସ୍ୱରୂପ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଘଟେ । ବୁଦ୍ଧି ନାଶ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନ, ଚରିତ୍ର ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ।
ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଏ, ସେତେବେଳେ ଅପୂରଣୀୟ ଆଶା ଓ ବିଫଳତାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନିଏ । କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟର ବିଚାରଶକ୍ତିକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ତାକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ । ଏହି ଅନ୍ଧତାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ‘ସମ୍ମୋହ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ସମ୍ମୋହ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପୂର୍ବ ଅନୁଭବ, ନୀତିବୋଧ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ଏହାହିଁ ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ । ଯେତେବେଳେ ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ଭୁଲ୍ ପଥକୁ ଠିକ୍ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଲାଗେ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ବୁଦ୍ଧି ନିଜ ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ- ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା – କରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇ ବସେ । ବୁଦ୍ଧିନାଶ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟର ପତନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ନିଜକୁ ନିଜେ ନଷ୍ଟ କରେ । ଏହି ପତନ କେବଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନୁହେଁ, ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଘଟେ ।
ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି କ୍ରୋଧ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅବିବେକ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେବେ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।ପରିବାରରେ ଯେତେବେଳେ ପତି–ପତ୍ନୀ, ପିତା–ମାତା ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶା–ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏନି, ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହି କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ ଓ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଗୀତା ‘ସମ୍ମୋହ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି ।
ସମ୍ମୋହର ପରିଣାମ ହେଉଛି ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଝଗଡ଼ା ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ମିଳିଥିବା ସ୍ନେହ, ତ୍ୟାଗ ଓ ସହଯୋଗକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ଜୀବନସାଥୀର ତ୍ୟାଗ, ପିତାମାତାଙ୍କ ଋଣ, କିମ୍ବା ସନ୍ତାନଙ୍କ ନିଷ୍କପଟ ସ୍ନେହ ସ୍ମୃତିରୁ ଲୋପ ପାଇଯାଏ । ଏହି ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦିଏ । ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଘଟେ । କ୍ରୋଧାବେଶରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଦିଏ, ଅସଂଯମ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ପରେ ସାରା ଜୀବନ ଅନୁତାପର କାରଣ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବୁଦ୍ଧିନାଶ ପରିବାରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ – ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଦୂରତା, ଅବିଶ୍ୱାସ ଓ ମନୋବେଦନାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ । ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ ପ୍ରଣଶ୍ୟତି, ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ପାରିବାରିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସମ୍ପର୍କ, ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ କରେ । ଘର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘରୋଇ ଶାନ୍ତି ନଥାଏ, ସମ୍ପର୍କ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ନଥାଏ ।
ସେହିପରି ଯେଉଁ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ମନ ସ୍ଥିର ଓ ସଂଯମିତ, ସେଠାରେ ଶାନ୍ତି, ନ୍ୟାୟ ଓ ସହଅବସ୍ଥାନ ଦେଖାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଓ ଅବିବେକ ସମାଜର ଆଚରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସମାଜ ଧୀରେ ଧୀରେ ପତନର ପଥରେ ଗତି କରେ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ଆଶା–ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏନି, ସେତେବେଳେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହି କ୍ରୋଧ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ଦ୍ୱେଷର ଆକାର ନେଇ ସମାଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରେ । କ୍ରୋଧ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ମୋହରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ସମାଜ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟାର ଭେଦ ହରାଏ । ଗୁଜବ, ଭ୍ରାନ୍ତ ସୂଚନା ଓ ଭାବନାପ୍ରଧାନ ଉତ୍ତେଜନା ସାମାଜିକ ବିଚାରକୁ ଆବରଣ କରିଦିଏ । ଲୋକେ ତର୍କ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଆବେଗରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଲାଗନ୍ତି – ଏହାହିଁ ସାମାଜିକ ସମ୍ମୋହ । ସମ୍ମୋହର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିଣାମ ହେଉଛି ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ । ସମାଜ ନିଜ ଐତିହ୍ୟ, ନୀତିମୂଲ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ ଅନୁଭବରୁ ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ହିଂସା, ବିଭାଜନ ଓ ଦ୍ୱେଷର ପରିଣାମ ଭୁଲିଗଲେ ସମାଜ ପୁଣି ସେଇ ଭୁଲକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରେ । ଏହି ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ ସମାଜକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ । ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ସାମାଜିକ ନୀତିନିର୍ମାଣ, ନ୍ୟାୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଶାସନ ଯଦି ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଓ ଆବେଗପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ, ଅସମତା ଓ ଅସୁରକ୍ଷତା ବଢ଼ିଥାଏ । ଏପରି ସମାଜରେ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟ ଦୂରେଇଯାଏ ଓ ହିଂସା ସାଧାରଣ ଘଟଣା ହୋଇଯାଏ । ସମାଜ ନିଜ ନୀତି, ମାନବିକତା ଓ ସମନ୍ୱୟକୁ ହରାଇ ଧ୍ୱଂସର ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ।
ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ, କ୍ରୋଧ ହେଉଛି ଏକ ତୀବ୍ର ଆବେଗୀୟ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ଆମିଗ୍ଡାଲା (amygdala) ଅତ୍ୟଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ ଓ ପ୍ରିଫ୍ରଣ୍ଟାଲ୍ କର୍ଟେକ୍ସ (prefrontal cortex) – ଯାହା ବିଚାର, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଦାୟୀ – ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଗୀତା ‘ସମ୍ମୋହ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିଛି । ସମ୍ମୋହ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଚିନ୍ତାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଏ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା, ଅତିରଞ୍ଜିତ ଭୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଆଶଙ୍କାରେ ଆବୃତ ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଗ୍ନିଟିଭ୍ ଡିଷ୍ଟର୍ସନ୍ (cognitive distortion) ଘଟେ – ମନୁଷ୍ୟ ଘଟଣାକୁ ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ । ଏହା ପରେ ଘଟେ ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ। କ୍ରୋଧ ଓ ଉତ୍ତେଜନା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସ୍ମୃତି ଓ ପୂର୍ବ ଅନୁଭବ ଆଧାରିତ ସ୍ମୃତି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ । ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଶିଖିଥିବା ନୀତି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ଏହି ମନସ୍ଥିତିରେ ସେ ଏକାଧିକ ଥର ସମାନ ପ୍ରକାରର ଭୁଲ୍ କରେ । ସ୍ମୃତି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଘଟେ ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଏହାକୁ impulse-driven behaviour ବୋଲି କୁହେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିଣାମ ବିଚାର ନକରି ତୁରନ୍ତ ଆବେଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଆତ୍ମବିନାଶକାରୀ ଆଚରଣ, ହିଂସା, ନିଶାସକ୍ତି କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କ ବିନାଶର କାରଣ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଆବେଗ ନିରନ୍ତର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପରାଜିତ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଆତ୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ମାନସିକ ସ୍ଥିରତା ହରାଇ ଗଭୀର ମାନସିକ ସଂକଟରେ ପଡ଼େ । ଏହିପରି ଭାବେ ଗୀତା ମନୁଷ୍ୟ ମନର ପତନର ଏକ ସଠିକ୍ ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଅଛି । ଏହା ଶିଖାଏ ଯେ ଆବେଗକୁ ସମୟରେ ଚିହ୍ନିବା, ସ୍ମୃତି ଓ ସଚେତନତାକୁ ସକ୍ରିୟ ରଖିବା, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶକ୍ତ କରିବା – ଏହାହିଁ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମର ମୂଳ ଆଧାର ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି କ୍ରୋଧ, ଯାହା ମନର ଏକ ବିକାର (ମନୋଦୋଷ) ଭାବେ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଚିହ୍ନଟ । ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, କ୍ରୋଧ ରଜୋଗୁଣର ଫଳ; ଏହା ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରି ବିବେକକୁ ଆବରଣ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନ ବିଷୟାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶୁଦ୍ଧତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ସମ୍ମୋହ ହେଉଛି ଆତ୍ମା ଓ ଅନାତ୍ମାର ଭ୍ରାନ୍ତ ଅଭିଜ୍ଞାନ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାନେ । ଫଳରେ ବିବେକ (ବୁଦ୍ଧି) ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ । ସ୍ମୃତିଭ୍ରମ ହେଉଛି ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ପତନର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ । ଏଠାରେ ‘ସ୍ମୃତି’ କେବଳ ମାନସିକ ସ୍ମରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନ, ନୀତିବୋଧ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ସ୍ମରଣ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ସ୍ମୃତିକୁ ହରାଏ, ସେ ଧର୍ମପଥରୁ ଦୂରେଇଯାଏ । ସ୍ମୃତି ନାଶର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିଣାମ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିନାଶ। ଦାର୍ଶନିକ ଭାଷାରେ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବିବେକଶକ୍ତି – ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟକୁ ପୃଥକ କରିବାର କ୍ଷମତା । ବୁଦ୍ଧି ନାଶ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁରୁଷାର୍ଥ – ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସମତୁଳନ ହରାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
