ରାଗଦ୍ୱେଷବିମୁକ୍ତୈସ୍ତୁ ବିଷୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟୈଶ୍ଚରନ୍ ।ଆତ୍ମବଶ୍ୟୈର୍ବିଧେୟାତ୍ମା ପ୍ରସାଦମଧିଗଚ୍ଛତି ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୪ ଶ୍ଳୋକ

ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ଓ ଦ୍ୱେଷ (ଘୃଣା) ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରେ, ସେଇ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ପ୍ରସନ୍ନତା (ପ୍ରସାଦ) ଲାଭ କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିଷୟଭୋଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହୁନାହାନ୍ତି, ବରଂ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ବିନା ଭୋଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆସକ୍ତିରେ ପଡ଼େ, ସେ ଦାସ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଘୃଣା କରେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖେ, ସେ ଜଗତର ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଏଠାରେ “ପ୍ରସାଦ” ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ମନର ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତକାର ପଥର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ।

ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ତାହାର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ । ସେହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଘୃଣା ଓ ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମ ନିଏ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି – ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରଧାନ ବାଧକ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯିଏ ଏହି ଦୁଇରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସଂଯମୀ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିର ଦାସ ହୁଏନି; ବରଂ ସେ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସମତାର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଆସକ୍ତି ଓ ଅତୃପ୍ତି ହିଁ ଆଜିର ମନୁଷ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଦୁଃଖର କାରଣ । ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ସଂଯମ ଓ ସମତା ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସାର୍ଥକ କରାଯାଇପାରେ ।
ପରିବାରରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରେମ, ଦାୟିତ୍ୱ, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସଂଯମ ଶିଖେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଯେତେବେଳେ ଅତିରିକ୍ତ ରୂପ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥାନରେ ସଂଘର୍ଷର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ । ପରିବାରରେ ପିତା–ମାତା, ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ, ଭାଇ–ଭଉଣୀ, ଶ୍ୱଶୁର–ଶ୍ୱାଶୁ ଆଦି ସମ୍ପର୍କରେ ଆସକ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଆସକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଅଧିକାରବୋଧ, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ରୂପ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ରାଗ ମାନେ ହେଉଛି – “ସେ ମୋ କଥା ମାନିବା ଉଚିତ”, “ମୋ ଆଶା ପୂରଣ କରିବା ଦରକାର” ଭଳି ଭାବନା । ଏହା ପୂରଣ ନହେଲେ ଦ୍ୱେଷ, ଅଭିମାନ ଓ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗୀତା କହୁଛି, ଏହି ରାଗ–ଦ୍ୱେଷର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ହିଁ ପାରିବାରିକ ଶାନ୍ତିର ମୂଳ ଚାବି । ଯିଏ ନିଜ କ୍ରୋଧ, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ, ତାହାର ପରିବାରରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ସମ୍ମାନର ଆଧାର ହୋଇଉଠେ । ଗୀତା ୨:୬୪ ଅନୁସାରେ “ପ୍ରସାଦ” ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତା । ପରିବାରରେ ଏହି ପ୍ରସାଦ ଥିଲେ, ସାଧାରଣ ସମସ୍ୟା ସଂଘର୍ଷର ରୂପ ନିଏନାହିଁ । ସହନଶୀଳତା, କ୍ଷମା କରିବାର ଶକ୍ତି ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଏହି ପ୍ରସାଦର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିଣାମ ।

ସେହିପରି ସମାଜ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ମନ, ମତ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମାହାର । ଏଠାରେ ସଂଘର୍ଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ସ୍ୱାଭାବିକ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମାଜର ଶାନ୍ତି ଓ ସମତୁଳନ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ । ସମାଜରେ ଲୋକମାନେ ପଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଧନ, ଶକ୍ତି ଓ ଲୋକପ୍ରିୟତା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି । ଏହି ଆସକ୍ତି ପୂରଣ ହେଲେ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନିଏ, ଏବଂ ଅପୂରଣ ହେଲେ ଦ୍ୱେଷ, ହିଂସା ଓ ବିଦ୍ୱେଷର ରୂପ ନେଇଥାଏ । ତେଣୁ ସମାଜର ମୂଳ ସମସ୍ୟା ବାହ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନୋଭାବରେ ରହିଛି । ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସଂଯମ କରେ, ସେ ସମାଜରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନୁହେଁ, ସମନ୍ୱୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ । ଚିନ୍ତା, ଭାବନା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଗତି ଉପରେ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ଓ ଅଶାନ୍ତି ନିର୍ଭର କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଧାରଣା ହେଉଛି – ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା । ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ ରାଗକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ୱେଷକୁ ଏଭର୍ସନ (aversion) ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି ମନୋଭାବ ମାନସିକ ଚାପ, ଆତଙ୍କ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅବସାଦର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ । ଗୀତା କହୁଛି – ସମସ୍ୟା ବିଷୟବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେଥିପାଇଁ ମନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ରହିଛି । ଘଟଣା ନୁହେଁ, ଘଟଣା ପ୍ରତି ଆମର ଧାରଣା ହିଁ ମନୋଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଆଶା ଓ ନକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଭାବନାକୁ ଦମନ କରେନି, କିନ୍ତୁ ସଚେତନ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରେ, ସେ ମାନସିକ ଭାବେ ସୁସ୍ଥ ରହେ । ଗୀତା ୨:୬୪ରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ପ୍ରସାଦ” ଅବସ୍ଥାକୁ ମନୋବିଜ୍ଞାନର ଭାଷାରେ mental clarity ଓ inner calm ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଅତୀତ ଅପରାଧବୋଧ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନି; ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସ୍ଥିର ରହେ । ଆଜିର ମନୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା, ତୁଳନା ଓ ଆଶାରେ ମାନସିକ ଚାପରେ ଅଛି । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୀତା ୨:୬୪ ଏକ ମନୋଚିକିତ୍ସାମୂଳକ ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଛି – ମନକୁ ସଂଯମ କର, ଆସକ୍ତିକୁ ଶିଥିଳ କର, ତାହାଲେ ଶାନ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଆସିବ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣା ହେଉଛି – ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଅତିକ୍ରମଣ । ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମା ନିର୍ଲେପ, ନିର୍ବିକାର ଓ ସାକ୍ଷୀସ୍ୱରୂପ । କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟାବଶତଃ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ଦେହ–ଇନ୍ଦ୍ରିୟ–ମନ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖେ ଓ ରାଗ–ଦ୍ୱେଷର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ । ଏହି ବନ୍ଧନ ହିଁ ସଂସାର । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ହେଉଛି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ଦ୍ୱୈତ) ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ । ଯେଉଁଠାରେ ପସନ୍ଦ ଓ ଅପସନ୍ଦ ରହିଛି, ସେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମସମତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଗୀତା ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଚେତନାରୁ ଉପରକୁ ଉଠିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ । ଗୀତା ୨:୬୪ରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ପ୍ରସାଦ” ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ । ଏହି ପ୍ରସାଦ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୋଦୟ ପାଇଁ ଅବଶ୍ୟକ । ବେଦାନ୍ତ କହେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ବିନା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ପ୍ରସାଦ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷପଥର ପ୍ରାଥମିକ ସିଢ଼ି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ରାଗ–ଦ୍ୱେଷ ନଥାଏ, ସେ କର୍ମ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରେନି । ଏହାଇ ହେଉଛି ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯