ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୫୯ ଶ୍ଳୋକ :ବିଷୟା ବିନିବର୍ତନ୍ତେ ନି..
1 min read
ବିଷୟା ବିନିବର୍ତନ୍ତେ ନିରାହାରସ୍ୟ ଦେହିନଃ ।
ରସବର୍ଜଂ ରସୋଽପ୍ୟସ୍ୟ ପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ନିବର୍ତତେ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବିଷୟ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ) ଉପଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି (ରସ) ମନରେ ରହିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଭୋଗର ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, କାରଣ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଆସକ୍ତି ବା ‘ରସ’ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ (ତ୍ୟାଗ, ଉପବାସ, ନିୟମ) କଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ବାହ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହଟିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଭିତର ଆସକ୍ତି (ରସ) ମନରେ ରହିଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି – ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ମାନସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଫଳ, ବଳପୂର୍ବକ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ‘ପରଂ ଦୃଷ୍ଟି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମସତ୍ୟ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ସ୍ୱତଃ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଉଚ୍ଚତମ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଗଲେ ନିମ୍ନ ସୁଖ ନିଜେ ନିଜେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇପଡ଼େ ।
ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଆକାଂକ୍ଷା, ଆବେଗ ଓ ଆସକ୍ତି ସହ ଜଡିତ ଥାଏ । କେବଳ ନିୟମ, ନିଷେଧ କିମ୍ବା ଭୟ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂଯମୀ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ । ଗୀତା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ବଳପୂର୍ବକ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ଆଚରଣ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଅଟକାଇଦିଆଯାଇ ପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନର ଭିତରେ ଥିବା ଆସକ୍ତି ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ପିଲାମାନଙ୍କୁ କେବଳ “ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ” ବୋଲି କହିଲେ, ସେମାନେ ଅନୁଶାସିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆଗ୍ରହ ରହିଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଶିଖାଏ ଯେ ପାରିବାରିକ ଶିକ୍ଷାରେ ଉଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ସାର୍ଥକ ଆଦର୍ଶ ଓ ଆତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି ଦେଲେ ସେହି ଆକାଂକ୍ଷା ନିଜେ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଶିକ୍ଷା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । କେବଳ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ଭୟ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ଥିର ରହିପାରେ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରରେ ଭରସା, ସମ୍ମାନ ଓ ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କର ସ୍ୱାଦ ପାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିକ୍ଷୋଭ ସ୍ୱତଃ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଏହା ହିଁ ‘ପରଂ ଦୃଷ୍ଟି’ର ପାରିବାରିକ ରୂପ । ପିତାମାତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଗୀତା ୨:୫୯ ଶିଖାଏ ଯେ ଶାସନ ଠାରୁ ଆଦର୍ଶ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ । ଯେଉଁ ପିତାମାତା ନିଜେ ସଂଯମୀ, ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ମୂଲ୍ୟନିଷ୍ଠ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ହିଁ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ପରଂ ଦୃଷ୍ଟି’ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନମାନେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁଶାସନକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
ସମାଜରେ ନୀତି ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ ଯେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସମାଜ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନରେ ଅସୁସ୍ଥ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେହି ସମାଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ରହିଥାଏ । ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଆଇନ ଭୟରେ ଅପରାଧ କମିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଲୋଭ, ହିଂସା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ମନରେ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ । ଗୀତା ଏହାକୁ ‘ରସବର୍ଜଂ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ – ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ଅଟକିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆନ୍ତରିକ ଆସକ୍ତି ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମାଜରେ ନୈତିକ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଇନ ଓ ନିଷେଧରୁ ନୁହେଁ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସଚେତନତାରୁ ଆସେ । ଯେତେବେଳେ ଏକ ସମାଜ ନ୍ୟାୟ, ସତ୍ୟ, ସେବା ଓ ସମୂହ ମଙ୍ଗଳର ‘ପରଂ ଦୃଷ୍ଟି’କୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲୋଭ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ସ୍ୱତଃ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଉଚ୍ଚ ସାମାଜିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମିଳିଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ କେବଳ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଅବଚେତନ ମନରେ ଥିବା ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଏ । ଗୀତାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ବଳପୂର୍ବକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କଲେ ବାହ୍ୟ ଉପଭୋଗ ଅଟକିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆସକ୍ତି ମନରେ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ । ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କହେ ଯେ ଦମିତ ଆକାଂକ୍ଷା ଅବଚେତନରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ପରେ ଅନ୍ୟ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଫ୍ରୟଡଙ୍କ ‘ରିପ୍ରେସନ’ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ସହ ସାମ୍ୟ ରଖେ । ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ଦମନ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମନରୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ମାନସିକ ଅସନ୍ତୁଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଭିକ୍ଟର୍ ଫ୍ରାଙ୍କଲ୍ଙ୍କ ଲୋଗୋଥେରାପି ଅନୁସାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ଖୋଜି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଆସକ୍ତି ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଆପେ-ଆପେ ହ୍ରାସ ପାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ‘ବିଷୟ’ ଓ ‘ରସ’ ଦୁଇଟି ମୂଳ ଧାରଣା ଦେଖାଯାଏ । ‘ବିଷୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଉପଭୋଗ ଓ ଜଗତୀୟ ସୁଖ, ଯେଉଁଥିରେ ‘ରସ’ ହେଉଛି ସେହି ଉପଭୋଗ ପ୍ରତି ମାନସିକ ଆସକ୍ତି । ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ଲେପ, କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ନିଜକୁ ଏକାକାର କରିନିଏ । ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଆତ୍ମବୋଧରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଫଳ, କ୍ରିୟାର ଆରମ୍ଭ ନୁହେଁ । କେବଳ କାୟିକ ସଂଯମ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ମନରେ ଯଦି ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେହି ତ୍ୟାଗ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ । ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟାର ନାଶ ଓ ସେହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଆସକ୍ତିକୁ ସମୂଳେ ଧ୍ୱଂସ କରେ । ‘ପରଂ ଦୃଷ୍ଟି’ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନିୟମ ଓ ଦମନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନାର ଉନ୍ନତି ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ । ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ନିଜେ ନିଜେ ନିରସ ହୋଇଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
