ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୫୮ ଶ୍ଳୋକ : ୟଦା ସଂହରତେ..

ୟଦା ସଂହରତେ ଚାୟଂ କୂର୍ମୋଽଙ୍ଗାନୀବ ସର୍ବଶଃ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣୀନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥେଭ୍ୟସ୍ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ॥

ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ କଛପ ପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୋଚିତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ପ୍ରଜ୍ଞା (ବୁଦ୍ଧି) ସ୍ଥିର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ବ୍ୟକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । କଛପ ବିପଦ ଆସିଲେ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଳ ଭିତରକୁ ଟାଣି ନେଇ ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗବିଳାସ ଓ ବିଷୟାସକ୍ତିରୁ ସଂଯମ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆକର୍ଷଣ, ଲୋଭ, ଭୟ ବା କ୍ରୋଧରେ ନିଜକୁ ହଜାଇଦିଏନାହିଁ, ସେ ମାନସିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ଅର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ ନୁହେଁ । ଗୀତା କେବେ ବି ଅସ୍ୱାଭାବିକ ତ୍ୟାଗ ବା ବଳପୂର୍ବକ ସଂଯମକୁ ସମର୍ଥନ କରେନାହିଁ । ଏହା ସଚେତନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଶିଖାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ମନକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦିଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାହାର ଅନୁଗାମୀ ହୁଏ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଆକର୍ଷଣରେ ଭାସି ଯାଏ, ସେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ପଛକୁ ଟାଣି ନେଇପାରେ, ସେଇ ମନୁଷ୍ୟ ମାନସିକ ସମତାର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ରହେ । ଶାନ୍ତ ମନରୁ ସଠିକ୍ ବିବେକ ଜନ୍ମ ନିଏ ଏବଂ ସେଇ ବିବେକ ହେଉଛି ସ୍ଥିର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆଧାର ।ଳ

ପରିବାର ହେଉଛି ଭାବନା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ସଜୀବ ପରିବେଶ । କଥା, କ୍ରୋଧ, ଆଶା ଓ ଅହଂକାର ପ୍ରାୟତଃ ଏଠାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର କାରଣ ହୁଏ । ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ସଂଯମ କରିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ଶବ୍ଦକୁ ପଛକୁ ଟାଣି ନେବା, ଆତୁରତା ଆସିଲେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ବିରତ ରହିବା – ଏହାହିଁ କଛପ ସଦୃଶ ସଂଯମ । ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ, ଯଦି ଦୁହେଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ଆକସ୍ମିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସମ୍ପର୍କ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ । ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା, ଅଭିଯୋଗ ବା ଅତିରଞ୍ଜିତ ଆଶାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭରସା ଓ ସମ୍ମାନ ରହିଥାଏ । ଏଠାରେ ସଂଯମ ହେଉଛି ସମ୍ପର୍କକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ।

ପିତା–ମାତା ଓ ସନ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ । ପିତାମାତା ଯଦି କ୍ରୋଧ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ବା ଅନାବଶ୍ୟକ ଦମନକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ତାନମାନେ ଭୟରେ ନୁହେଁ, ବୁଝାମଣାରେ ବଢ଼ିଉଠନ୍ତି । ସେହିପରି ସନ୍ତାନମାନେ ଯଦି ନିଜ ଇଚ୍ଛା, ଜିଦ୍‌ ଓ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ପରିବାରରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଶାନ୍ତି ରହେ । ଏହି ଦୁଇ ପାକ୍ଷିକ ସଂଯମ ହିଁ ସୁସ୍ଥ ପରିବାରର ଆଧାର । ଆଧୁନିକ ପରିବାରରେ ଭୋଗବାଦ, ଆର୍ଥିକ ଚାପ ଓ ସମୟାଭାବ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୁର୍ବଳ କରୁଛି । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୀତା ୨:୫୮ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ସବୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; କେବେ କେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ପଛକୁ ଟାଣି ନେଲେ ସମ୍ପର୍କ ବଞ୍ଚିଯାଏ । ପରିବାରର ସୁଖ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ସଂଯମ ଓ ବୁଝାମଣାରେ ରହିଛି । କଛପ ସଦୃଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଯଦି ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ପରିବାର ଏକ ସଂଘର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାନ୍ତି, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ହୋଇଉଠେ ।

ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷ ସଦା ବିଭିନ୍ନ ଆକର୍ଷଣ, ଲୋଭ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଉତ୍ତେଜନାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଚାଲିବାକୁ ଦିଏ, ତେବେ ସମାଜରେ ଅସ୍ଥିରତା, ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅନୈତିକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଗୀତା ଏହାକୁ ସଚେତନ କରି କହେ – ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଯମ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ କେବଳ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୁହିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଦର୍ଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ସେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା, ହିଂସାତ୍ମକ ଭାଷା, ଅସଂଯମିତ ଆଚରଣରୁ ନିଜକୁ ଦୁରେଇ ରଖିଥାନ୍ତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି, ସହନଶୀଳତା ଓ ନୀତିମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି । କୂର୍ମ ଉପମା ମାଧ୍ୟମରେ ଗୀତା ମଣିଷକୁ ଏକ ସଂଯମୀ, ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ଓ ସଚେତନ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ପଥ ଦେଖାଏ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନାର୍ଜନର ପ୍ରାଥମିକ ମାଧ୍ୟମ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ । ଗୀତା ୨:୫୮ କହେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧୀନରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜ୍ଞା ସ୍ଥିର ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନକୁ ଆଧିପତ୍ୟ କରେ, ସେତେବେଳେ ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପଥର ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସର୍ତ୍ତକୁ ସୂଚିତ କରେ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଥ୍ୟା ଓ ଅନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବାର ଭ୍ରାନ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ମାଧ୍ୟମରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଓ ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଏକତ୍ୱର ଜ୍ଞାନକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯