ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୨୨ ଶ୍ଳୋକ : ବାସାଂସି ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି ୟଥା ବିହାୟ…

ବାସାଂସି ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି ୟଥା ବିହାୟ ନବାନି ଗୃହ୍ଣାତି ନରୋଽପରାଣି ।
ତଥା ଶରୀରାଣି ବିହାୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି ଅନ୍ୟାନି ସଂୟାତି ନବାନି ଦେହୀ ॥

ମଣିଷ ଯେପରି ପୁରୁଣା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ସେପରି ଆତ୍ମା (ଦେହୀ) ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନୂତନ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅମରତ୍ୱକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଉଦାହରଣରେ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ଶରୀର ହେଉଛି ଅସ୍ଥାୟୀ – ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଦିନେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସେହି ଶରୀରରେ ଥିବା ଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ । ବସ୍ତ୍ର ବଦଳାଇବା ଯେପରି ସାଧାରଣ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାତ୍ର । ତେଣୁ ଶରୀରର ନାଶକୁ ନେଇ ଶୋକ କରିବା ଅଜ୍ଞାନର ଫଳ । ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ, ଶରୀର ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ମୃତ୍ୟୁ ଶେଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ନୂତନ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଶରୀର ସହ ଅତ୍ୟଧିକ ଯୋଡି ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ବିଫଳତାର ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – “ତୁମେ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଶରୀରକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଚେତନା”। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଣିଷକୁ ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭିତରୁ ଶାନ୍ତି ଦିଏ ।
ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ ମଣିଷକୁ ସାମାଜିକ ପରିଚୟର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରେ। ଜାତି, ପଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଧନ–ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ମଣିଷ ଜୀବନରେ “ବସ୍ତ୍ର” ସଦୃଶ – ସମୟ ଆସିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବଦଳିଯାଏ କିମ୍ବା ଅପସାରିତ ହୁଏ । ଯେଉଁ ସମାଜ ମଣିଷକୁ କେବଳ ତାହାର ବାହ୍ୟ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ, ସେଠାରେ ଅସମତା, ଅହଂକାର ଓ ସଂଘର୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଗୀତା ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଦୂର କରି ମଣିଷକୁ ମୂଳ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟ – ମର୍ଯ୍ୟାଦା, କରୁଣା ଓ ସମତା – ଉପରେ ସମାଜ ଗଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ । ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର । ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଶରୀରକୁ ସବୁକିଛି ଭାବିଲେ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଶାରୀରିକ ଅବନତି ଅସହ୍ୟ ଶୋକ ଓ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବାର କାରଣ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳେ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନୂତନ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ମଣିଷ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ । ଏହି ଉପମା ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନ – “ମୁଁ କିଏ?” – ର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି । ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଓ ନିତ୍ୟ । ଏହିପରି ଗୀତା ଦେହକୁ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଦେଖେ; ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ମୂଳ ସତ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନା କରେ ।
ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାର ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ । Phaedo ଗ୍ରନ୍ଥରେ ପ୍ଲାଟୋ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ଶରୀରର କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦୀ । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସତ୍ୟ ଜଗତକୁ ଗମନ କରେ । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତା ୨:୨୨ ସହ ସାଦୃଶ୍ୟ ରଖେ । ଉଭୟେ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ମାନନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ପ୍ଲାଟୋ ଶରୀରକୁ ପ୍ରାୟ ନକାରାତ୍ମକ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ, ଗୀତା ଶରୀରକୁ କର୍ମ କରିବାର ଏକ ଉପକରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ ।
ସେହିପରି ରେନେ ଡେକାର୍ଟଙ୍କ “Cogito, ergo sum” ମାଧ୍ୟମରେ ଚିନ୍ତାକୁ ମୂଳ ସତ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି । ଡେକାର୍ଟଙ୍କ ପାଖରେ ମନ (res cogitans) ଓ ଶରୀର (res extensa) ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ସତ୍ତା । ଏହା ଗୀତାର ଆତ୍ମା-ଶରୀର ଭେଦ ସହ ମେଳ ଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଆତ୍ମା କେବଳ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନ ନୁହେଁ; ତାହା ଚେତନାର ସାରତତ୍ତ୍ୱ ।
ହେରାକ୍ଲିଟସ୍‌ଙ୍କ “ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ସତ୍ୟ” – ଧାରଣା ଗୀତାରେ ଶରୀର ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଦେଖାଯାଏ । ଶରୀର ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ – ଶୈଶବ, ଯୌବନ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ହେରାକ୍ଲିଟସ୍‌ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ, ଗୀତା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପଛରେ ଥିବା ନିତ୍ୟ ଚେତନାକୁ ସ୍ଥାପନା କରେ । ଗୀତା କହେ, ମଣିଷ ଶରୀର ନୁହେଁ, ସେ ହେଉଛି ଶରୀରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଚେତନା ।
ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ୨:୨୨ ଶ୍ଳୋକ ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଚାର କରେ – ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଦେହ ଓ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା। ପାରମେନିଡିଜ୍‌ କହିଥିଲେ – ସତ୍ତା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ଯାହା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଗୀତା ୨:୨୨ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଆତ୍ମା ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଶରୀର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ବଦଳାଏ – ଏହା ହେରାକ୍ଲିଟସ୍‌ଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନବାଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ । ଗୀତା ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ବିରୋଧୀ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରାକୁ ଏକତ୍ର କରେ – ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଶରୀର) ଓ ନିତ୍ୟତା (ଆତ୍ମା) । ଏହାର ଅର୍ଥ – “ଯିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ସେ ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ନୁହେଁ ।“
ଡେକାର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱୈତବାଦ ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖେ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ୨:୨୨ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ସମାଧାନ କରେ – ଆତ୍ମା ମନ ନୁହେଁ, ମନ ମଧ୍ୟ ଏକ “ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର”। ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସାକ୍ଷୀ–ଚେତନା (witness consciousness)। ଏହା ହୁସର୍ଲ୍‌ଙ୍କ phenomenology ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରଖେ – ଚେତନା ସବୁବେଳେ କିଛିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ବସ୍ତୁ ହୋଇ ରହିଯାଇନାହିଁ ।
କାଣ୍ଟଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ “ନୌମେନନ୍” (thing-in-itself) ଅଜ୍ଞେୟ । ଆତ୍ମାକୁ ସେ ପ୍ରାୟ ଏକ ନୀତିଗତ ପୋଷ୍ଟୁଲେଟ୍ ଭାବେ ମନେକରନ୍ତି । ଗୀତା କିନ୍ତୁ କହେ – ଆତ୍ମାକୁ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଜାଣିହେବ । “ମୁଁ ଦେହକୁ ଦେଖୁଛି” – ଏହି ଅନୁଭୂତି ନିଜେ ଆତ୍ମାର ପ୍ରମାଣ। ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭୂତିମୂଳକ (experiential) କରେ, କେବଳ ଧାରଣାମୂଳକ ନୁହେଁ ।
ସାର୍ତ୍ର କହନ୍ତି – ମଣିଷର କୌଣସି ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସାର ନାହିଁ । ଗୀତା ଏହାକୁ ପ୍ରତିବାଦ କରେ – ମଣିଷର ସାର ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଯାହା କାଳାତୀତ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ମଣିଷର କର୍ମ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଏଡାଇ ଦିଏନାହିଁ; କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନର ଆକାର ଗଢ଼େ । ଏହିପରି ଗୀତା ନିତ୍ୟ ସାର ଏବଂ କର୍ମଜନିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉଭୟକୁ ଏକତ୍ର କରେ ।
ଗୀତା ୨:୨୨ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ – ‘ସତ୍ତା କ’ଣ, ମୁଁ କିଏ, ମୃତ୍ୟୁର ଅର୍ଥ କ’ଣ’- ର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦିଏ । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ଗୀତା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବନ, କର୍ମ ଓ ମୁକ୍ତି ସହ ଏକତ୍ର କରିଛି ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯