ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ୟାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ୟତେ ।ଏତୈର୍ବିମୋହୟତ୍ୟେଷ ଜ୍ଞାନମାବୃତ୍ୟ ଦେହିନମ୍ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୪୦ ଶ୍ଳୋକ :

ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ୟାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ୟତେ ।
ଏତୈର୍ବିମୋହୟତ୍ୟେଷ ଜ୍ଞାନମାବୃତ୍ୟ ଦେହିନମ୍ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି କାମର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ । ଏମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରି ଦେହୀ (ଜୀବାତ୍ମା)କୁ ମୋହିତ କରେ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ମନ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ । ମନରେ ଜନ୍ମିତ ଆକାଂକ୍ଷା ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼େ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବାହ୍ୟ ବିଷୟପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ମନକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରେ । ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାକୁ ଲାଗେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଲୁଚାଇ ଦେଇଥାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମନ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ନିମ୍ନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଠାରୁ ନିମ୍ନ । ଆତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅବିକାର। କିନ୍ତୁ କାମ ଏହି ତିନିଟି ତଳସ୍ତରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ଧକାରିତ କରିଦିଏ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଯାଇ ବାହ୍ୟ ଆସକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ । ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ତେବେ ମନ ସ୍ଥିର ରହେ; ମନ ସ୍ଥିର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ । ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ, ସଂଯମ ଓ ସତ୍ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କାମକୁ ଜୟ କରିପାରେ ।

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନାର ଦ୍ୱାର । ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ, ଶୁଣୁଛୁ, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମନରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିଷୟ ଆମକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ମନରେ ତାହାପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ଯଦି ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନରେ ଆସେ, ତାହା ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ବିବେକର କେନ୍ଦ୍ର, ତାହା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ । ମନୁଷ୍ୟ ସଠିକ-ଭୁଲ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇଦିଏ । ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆବେଗପ୍ରବଣ ହୋଇ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ । ପରେ ତାହାର ପରିଣାମ ଦୁଃଖ, ଅନୁତାପ ଓ ଚିନ୍ତାର ରୂପରେ ଦେଖାଦିଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ଗୀତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ସ୍ତରରେ ବିଚାର କରେ – ପରମାର୍ଥିକ (ଆତ୍ମା) ଓ ବ୍ୟବହାରିକ (ଦେହ-ମନ-ବୁଦ୍ଧି) । ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପତଃ ଶୁଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ଅବିକାର । କିନ୍ତୁ ଦେହ ଓ ମନର ସମ୍ପର୍କରେ ଥାଇ ସେ ନିଜକୁ ସୀମିତ ବୋଲି ଭାବେ । କାମ ଏହି ସୀମିତତାର ଫଳ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ମନରେ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମେ; ମନ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ବିକୃତ ହେଲେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୁଏ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ ଆବରଣରେ ଢାଙ୍କି ହୋଇଯାଏ । ଯେପରି ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାଙ୍କିଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଷ୍ଟ କରେନାହିଁ; ସେପରି କାମ ଜ୍ଞାନକୁ ଢାଙ୍କି ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ । ଗୀତାର ଦାର୍ଶନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଏକ ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମ ଅଛି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ବାହ୍ୟ; ମନ ମଧ୍ୟସ୍ଥ; ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ଆତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ । କାମ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ନିମ୍ନ ସ୍ତରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉପର ସ୍ତରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମକୁ ବୁଝି ନିଜ ଚେତନାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯