ଏବଂ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁବର୍ତ୍ତୟତୀହ ଯଃ।ଅଘାୟୁରିନ୍ଦ୍ରିୟାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀବତି॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଶ୍ଳୋକ : ୩:୧୬

ଏବଂ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ ନାନୁବର୍ତ୍ତୟତୀହ ଯଃ।
ଅଘାୟୁରିନ୍ଦ୍ରିୟାରାମୋ ମୋଘଂ ପାର୍ଥ ସ ଜୀବତି॥

ହେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ! ଏହିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରକୁ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲୀନ ରହି ପାପମୟ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରେ; ତାହାର ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ ।
ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀ, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା, କର୍ମରୁ ଯଜ୍ଞ, ବେଦରୁ କର୍ମ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରୁ ବେଦ । ଏହି ଚକ୍ରକୁ ଏଠାରେ “ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଚକ୍ର” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମାଜର ସୁସଂଗଠିତ ଚଳନର ନିୟମିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ଲୀନ ରହି ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବଞ୍ଚେ । ତାହାର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ନୁହେଁ ।
ସୃଷ୍ଟିରେ ଏକ ନିୟମିତ ଚକ୍ର ଚାଲୁଛି, ଯାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ମନୁଷ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଏହି ଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ ନ କରି କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ । ଶ୍ଳୋକରେ “ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତଂ ଚକ୍ରଂ” ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ଦୈବୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୂଚାଏ । ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକ (୩:୧୪-୧୫)ରେ କୁହାଯାଇଛି – ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ କର୍ମ ବେଦରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ । ଏହିପରି ଭାବେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇରହିଅଛି । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେ, ସେ ଏହି ଚକ୍ରର ସହଯୋଗୀ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ କେବଳ ନିଜ ସୁଖକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଭୋଗବିଳାସରେ ଲିପ୍ତ ରୁହେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସୃଷ୍ଟିର ସନ୍ତୁଳନକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ଏପରି ଜୀବନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ମୋଘଂ ଜୀବତି” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ତାହାର ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ । ଏଠାରେ “ଅଘାୟୁ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପାପମୟ ଜୀବନ; ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ସ୍ଥାନ ନଥାଏ ।
ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେପରି ପରିବାରର ସୁସ୍ଥ ଓ ସୁଖମୟ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନରେ ନିର୍ଭର କରେ । ପରିବାରରେ ପିତାମାତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଲାଳନ-ପାଳନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା । ସନ୍ତାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କରିବା । ଭାଇ-ଭଉଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ, ସ୍ନେହ ଓ ବୁଝାମଣା ରଖିବା ଦରକାର । ଏହି ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମିଶି ଏକ ପାରିବାରିକ “ଚକ୍ର” ତିଆରି କରେ । ଯଦି ପରିବାରର କୌଣସି ସଦସ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ସୁଖ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଭୋଗକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅବହେଳା କରେ, ତେବେ ସେ ଏହି ପାରିବାରିକ ଚକ୍ରକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ଏହାର ଫଳରେ ଅଶାନ୍ତି, ଦୂରତ୍ୱ ଓ ଅସମ୍ମତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗୀତାର ଭାଷାରେ ଏପରି ଜୀବନ “ମୋଘଂ ଜୀବତି” – ଅର୍ଥାତ୍ ନିରର୍ଥକ ଜୀବନ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଭୂମିକାକୁ ଏକ “ଯଜ୍ଞ” ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ପରିବାର ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁଖୀ ହୁଏ ।

ସମାଜରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଭୂମିକା ରହିଛି – ଶିକ୍ଷକ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଚାଷୀ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଡାକ୍ତର ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, ଶ୍ରମିକ ନିର୍ମାଣ କାମ କରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମିଶି ସମାଜର ଏକ ସୁଶୃଙ୍ଖଳିତ “ଚକ୍ର” ଗଠନ ହୋଇଥାଏ । ଯଦି କେହି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରି କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଭୋଗବିଳାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ତେବେ ସେ ସମାଜର ସନ୍ତୁଳନକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ “ଇନ୍ଦ୍ରିୟାରାମ” ବୋଲି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି, ସେଥିରେ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି । ସମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏପରି ମନୋଭାବ ସ୍ୱାର୍ଥପରତା, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅସମାନତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେତେବେଳେ ସମାଜରେ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅନୈତିକତା ଦେଖାଯାଏ । କର୍ମକୁ “ଯଜ୍ଞ” ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଯେତେବେଳେ ଆମେ କାମ କରିଥାଉ, ସେତେବେଳେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ହୁଏ । ଏହିପରି ମନୋଭାବ ସମାଜରେ ସମନ୍ୱୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ । ଗୀତା ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଆମକୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଛି ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ସାମୂହିକ କଳ୍ୟାଣ ହେଉଛି ସାର୍ଥକ ଜୀବନର ଆଧାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚେତନତାର ସହିତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜ ସୁସ୍ଥ, ସୁସଂଘଟିତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇଯାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ଏହା କହେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ସମନ୍ୱିତ ସମଗ୍ରତା । କୌଣସି ଜୀବ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ; ସମସ୍ତେ ଏକ ମହାନ ନିୟମର ଅଂଶ । ଏହି ନିୟମକୁ “ଧର୍ମ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମାନୁସାରେ କର୍ମ କରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟିର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ କେବଳ “ଇନ୍ଦ୍ରିୟାରାମ” ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ସେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାର୍ଥପର ଭୋଗବାଦରେ ଲୀନ ରହେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ । ତାହାର ଜୀବନ ବାହ୍ୟ ସୁଖରେ ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୀତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନୁଷ୍ୟର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯