କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ସଂଯମ୍ୟ ୟ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ ।ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥାନ୍ ବିମୂଢାତ୍ମା ମିଥ୍ୟାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ୟତେ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୬ ଶ୍ଳୋକ :

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ସଂଯମ୍ୟ ୟ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥାନ୍ ବିମୂଢାତ୍ମା ମିଥ୍ୟାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ୟତେ ॥

ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦମନ କରି ରଖେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଚାଲିଥାଏ, ସେ ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ଏବଂ ମିଥ୍ୟାଚାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମାନବ ଚରିତ୍ରର ଗଭୀର ସତ୍ୟକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରିଛନ୍ତି । କେବଳ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ କରିଦେଲେ ମଣିଷ ନୀତିଶୀଳ ବା ଆତ୍ମସାଧକ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ଯଦି ମନରେ କାମନା, ଭୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିର ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ବାହ୍ୟ ସଂଯମ କେବଳ ଅଭିନୟ ମାତ୍ର । ଏହାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ମିଥ୍ୟାଚାର” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
ମାନବ ଜୀବନରେ ସଂଯମକୁ ସାଧାରଣତଃ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ – ବ୍ରତ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, ନିୟମ-ନିଷେଧ, ବେଶଭୂଷା ଇତ୍ୟାଦି । କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହେ ଯେ ଏହା ସଂଯମର ଆରମ୍ଭ ମାତ୍ର, ଶେଷ ନୁହେଁ । ଯଦି ମନ ଅଶାନ୍ତ, ଲୋଭୀ ଓ ଆସକ୍ତ, ତେବେ ବାହ୍ୟ ସଂଯମ କେବଳ ଏକ ନାଟକ ହୋଇଯାଏ । ଏପରି ଆଚରଣ ନା ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ନା ସମାଜକୁ ସଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାଏ। ଏହି ଶ୍ଳୋକର ସନ୍ଦେଶ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । ଆଜି ଅନେକ ସମୟରେ ଲୋକେ ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ସଂଯମର ନାମରେ ବାହ୍ୟ ଆଡମ୍ବର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଭୋଗଲାଲସା ଓ ଅସତ୍ୟକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି । ଗୀତା ଏହି ଦୁଇମୁଖୀ ଆଚରଣକୁ କଠୋର ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ ମଣିଷକୁ ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷାର ପଥ ଦେଖାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସତ୍ୟ ସଂଯମ ହେଉଛି ମନ ଓ କର୍ମର ସମନ୍ୱୟ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆପେକ୍ଷିକ ଭାବେ ସଂଯମିତ ହୁଏ । ଏହି ଆନ୍ତରିକ ସଂଯମ ମଣିଷକୁ କର୍ମଯୋଗର ଯୋଗ୍ୟ କରେ ଏବଂ ତାକୁ ମୋକ୍ଷ ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ। ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମ – ଏ ତିନୋଟିର ସମନ୍ୱୟ ହେଲେ ହିଁ ମଣିଷ ସତ୍ୟ ସାଧକ ହୋଇପାରେ ।

ପରିବାର ହେଉଛି ମଣିଷର ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଚରଣ, ସଂସ୍କାର ଓ ନୀତିର ବିକାଶ ହୁଏ । ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ୩:୬ ଶ୍ଳୋକ ଯଦିଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦର୍ଭରେ କୁହାଯାଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ସନ୍ଦେଶ ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି- ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କାମନା ଓ ଭୋଗ ଭାବନାକୁ ପୋଷଣ କରେ, ସେ ମିଥ୍ୟାଚାରୀ । ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହାର ଅର୍ଥ – କେବଳ ନୀତିର କଥା କହିବା, ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଅଭିନୟ କରିବା, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଲୋଭ ଓ ଅସତ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା ପରିବାରକୁ ଭିତରୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ । ପିତାମାତା ଯଦି ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସଂଯମ, ସତ୍ୟ ଓ ନୀତିର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆଚରଣରେ ସେହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ । ଶବ୍ଦ ଓ କର୍ମର ଏହି ବିରୋଧ ହିଁ ଗୀତାରେ କୁହାଯାଇଥିବା “ମିଥ୍ୟାଚାର”ର ପାରିବାରିକ ରୂପ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମରେ ସତ୍ୟ ଓ ସଂଯମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ଏକ ସୁସ୍ଥ, ସୁଖୀ ଓ ସଂସ୍କାରବାନ୍ ଏକକରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
ସମାଜ ମଣିଷଙ୍କର ଆଚରଣ, ମନୋଭାବ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ସଂଗଠିତ ରୂପ । ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆନ୍ତରିକ ଅବସ୍ଥା ତାହାର କର୍ମରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମାଜର ନୀତିମୂଳକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜନସମୂହଙ୍କ ଆନ୍ତରିକ ସତ୍ୟତାରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ମିଥ୍ୟାଚାର ଅନେକ ସ୍ତରରେ ଦେଖାଯାଏ । ରାଜନୀତି, ପ୍ରଶାସନ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥାମାନେ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ନୀତି, ସେବା ଓ ନିଷ୍ଠାର କଥା କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆନ୍ତରିକ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଲୋଭ, ଶକ୍ତିଲାଳସା ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭରି ରହିଥାଏ । ଗୀତା ଏହି ଦୁଇମୁଖୀ ସାମାଜିକ ଆଚରଣକୁ କଠୋର ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିର କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯିଏ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରୁଛି । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଏହାକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ – ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣ ପରସ୍ପର ସହ ମେଳ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଏପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଣିଷର ମନରେ ଚାପ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଆତ୍ମଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟ ଭାବେ ନିୟମ ମାନୁଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଭିତରେ ଦମିତ ରହିଥିବା କାମନା ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ ଦମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୀର୍ଘକାଳରେ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ । ଗୀତା ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ ସତ୍ୟ ସଂଯମ ଦମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନାର ପରିବର୍ତ୍ତନ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦମନ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନକୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମନ ଅଧିକ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହିକାରଣରୁ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ “ବିମୂଢାତ୍ମା” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି – କାରଣ ସେ ନିଜ ମନର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀକୁ ବୁଝି ପାରେନାହିଁ । ମନର ଚିନ୍ତାକୁ ଦେଖିବା, ବୁଝିବା ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ହେଉଛି ସ୍ଵସ୍ଥ ମାନସିକ ଉନ୍ନତିର ପଥ ।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦମନ କରି ରଖେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ମନ–କର୍ମ ଦ୍ୱିତ୍ୱରେ ବସବାସ କରେ। ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ହିଁ ଅଜ୍ଞାନ (ଅବିଦ୍ୟା)ର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ମନ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, କର୍ମ କେବେ ବି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଗୀତା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ନୀତି ଓ ଧର୍ମ କେବଳ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ନୁହେଁ, ଆନ୍ତରିକ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଯେ, ବାହ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ମନର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ । ଏହା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଅସଫଳ ସାଧନା । ସଂଯମ ହେଉଛି ଚେତନାର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଆଚରଣର ନାଟକ ନୁହେଁ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯