ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୫ ଶ୍ଳୋକ : ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍ କ୍ଷଣମପି..

ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍ କ୍ଷଣମପି ଜାତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ୟକର୍ମକୃତ୍ ।
କାର୍ଯ୍ୟତେ ହ୍ୟବଶଃ କର୍ମ ସର୍ବଃ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ଗୁଣୈଃ ॥

ଯେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିନା କର୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ) ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କର୍ମ କରିଥାନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କର୍ମହୀନ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମକୁ ଏଡ଼ାଇ ପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣ – ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ଚିନ୍ତା, ଇଚ୍ଛା, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି । ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଭାବିବା, ଚାହିଁବା – ଏ ସବୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଶରୀର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହେ । ଶ୍ଳୋକଟି ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ କରେ ଯେ କର୍ମ କରିବା ମନୁଷ୍ୟର ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରକୃତିର ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ନିୟମ । ରଜୋଗୁଣ ମନୁଷ୍ୟକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମତାକୁ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ତମୋଗୁଣ ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିବେକକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ସଂଘର୍ଷ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ କ୍ରିୟାଶୀଳ କରିରଖେ । ଏହିପରି, “ମୁଁ କିଛି କରିବି ନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ମନୁଷ୍ୟକୁ କର୍ମରେ ଲଗେଇ ରଖେ । ତେଣୁ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, କର୍ମର ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହେଉଛି ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ।
ପ୍ରକୃତିର ସତ୍ତ୍ଵ, ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଦା ରହିଥାଏ । କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ସେ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଜଡ ପଦାର୍ଥର ଧର୍ମ ଅଟେ । ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କର୍ମ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହେ । ବିଚାର କ୍ରିୟା କେବଳ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ପ୍ରଭାବରେ ରହୁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ବିବଶ ହେଉ । ଏଥିଲାଗି, କର୍ମକୁ ସର୍ବଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ବିରୁଦ୍ଧ କାରଣରୁ ଅସମ୍ଭବ ।

ପରିବାର ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଓ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର । ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଭୂମିକା ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ । ପରିବାରରେ ଥିବା ମାତାପିତା, ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ-ଝିଅ ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି । କେହି ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ପଳାଇପାରେ ନାହିଁ । ମାତାପିତାଙ୍କର ପାଳନପୋଷଣ, ସନ୍ତାନଙ୍କର ପାଠପଢ଼ା, ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଓ ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ, ଏହି ସବୁ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିଗତ ଭାବେ ଘଟିଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଶିକ୍ଷା କହେ ଯେ “ମୁଁ କିଛି କରିବି ନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବିବା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର । ପାରିବାରିକ ପରିବେଶରେ ମନୁଷ୍ୟର ଗୁଣମାନ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଥିଲେ ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରେମ, ସହଯୋଗ ଓ ବୁଝାମଣା ସହ କର୍ମ କରନ୍ତି । ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ହେଲେ ଆକାଂକ୍ଷା, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ଅହଂକାର ଦେଖାଯାଏ । ତମୋଗୁଣ ବଢ଼ିଲେ ଆଳସ୍ୟ, ଅବହେଳା ଓ ଦାୟିତ୍ୱହୀନତା ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହିପରି ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପରିବାର ଜୀବନ ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ, ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଅଭିମାନ ବିନା ପରିବାର ପାଇଁ କର୍ମ କରେ, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ଜୀବନ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମନ୍ୱୟମୟ ହୁଏ । କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଥିଲେ ପରିବାରରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣା ହେଉଛି କର୍ମର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟତା । “ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍ କ୍ଷଣମପି” ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ ଏକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଜୀବନ ଥିଲେ କର୍ମ ଅଛି, କର୍ମ ନ ଥିଲେ ଜୀବନର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ଉପନିଷଦୀୟ ଧାରଣା “ଚେତନା କ୍ରିୟାଶୀଳ” କୁ ସମର୍ଥନ କରେ । ଶ୍ଳୋକର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ସମ୍ପର୍କ । ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଭାବରେ ଗୀତା କହେ ଯେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ । ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ସ୍ୱୟଂ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; କର୍ମ କରେ ପ୍ରକୃତି । କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟାବଶତଃ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭାବେ ଓ ଏହିଠାରୁ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭ୍ରମକୁ ଉଜାଗର କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ବୁଝିଯାଏ ଯେ କର୍ମ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଅହଂକାର ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ବୁଝାମଣା ମୋକ୍ଷପଥର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦିଏ, କାରଣ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ କର୍ମ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ତ୍ତାଭିମାନ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଆଉ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନିୟତି ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ । ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ପ୍ରକୃତିଗତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । କିନ୍ତୁ ସେ ସଚେତନ ଭାବେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣକୁ ବଢ଼ାଇ ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁକ୍ତି ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୮୪୯