ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୯ ଶ୍ଳୋକ :ୟା ନିଶା ସର୍ବଭୂତାନାଂ..

ୟା ନିଶା ସର୍ବଭୂତାନାଂ ତସ୍ୟାଂ ଜାଗର୍ତି ସଂୟମୀ ।
ୟସ୍ୟାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି ସା ନିଶା ପଶ୍ୟତୋ ମୁନେଃ ॥

ଯେଉଁ ସମୟ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ “ରାତି” (ଅଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥା), ସେହି ସମୟରେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ରହିଥାନ୍ତି । ଏବଂ ଯେଉଁ ସମୟ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ “ଜାଗ୍ରତ” ବୋଲି ଭାବନ୍ତି (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ), ସେହି ସମୟ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ସମାନ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ସମାନ, ସେହି ସମୟରେ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ଜାଗ୍ରତ ରହିଥାନ୍ତି। ଏବଂ ଯେଉଁ ସମୟକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଜାଗ୍ରତ ଭାବନ୍ତି, ସେହି ସମୟ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ସମାନ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଦିନରେ ଶୋଇରହନ୍ତି କିମ୍ବା ରାତିରେ ଜାଗନ୍ତି; ବରଂ ଏହା ମାନବ ଚେତନାର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ସ୍ତରକୁ ସୂଚିତ କରେ ।

ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ, ଭୋଗବାଦ, ଧନ, ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଲୋକପ୍ରଶଂସାକୁ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଭୋଗମୟ ଜୀବନରେ ସେମାନେ ସଦା ଲୀନ ଥାନ୍ତି ଓ ଏହାକୁ ନିଜର “ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା” ବୋଲି ଭାବନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଆତ୍ମିକ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର – ଏକ ରାତି ସମାନ । କାରଣ ଏହି ଜୀବନ ପଦ୍ଧତି ମଣିଷକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦୂରେଇ ନେଇଯାଏ । ଅନ୍ୟପଟେ, ଯେଉଁ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର, ସେ ଏହି ଭୋଗମୟ ଜଗତକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନ, ବିବେକ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ଥାନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ସେହି ଜୀବନ ନିରସ କିମ୍ବା ଅନର୍ଥକ ଲାଗେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାଟି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଜାଗ୍ରତତା । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ସଂଯମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଚେତନା ଉଚ୍ଚତର ସ୍ତରକୁ ଉନ୍ନତ ହୁଏ । ଗୀତା ଆମକୁ ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦିଏ ଯେ, ସାମାଜିକ ମାନ୍ୟତା ଓ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଯାହାକୁ “ଜାଗ୍ରତ ଜୀବନ” ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ତାହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଅର୍ଥ କେବଳ ସନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗଭୀର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ରହିଛି । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ସାଧାରଣତଃ ମଣିଷ ଆର୍ଥିକ ସଫଳତା, ସାମାଜିକ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ଭୌତିକ ସୁବିଧାକୁ ଜୀବନର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ପରିବାରର ଅନେକ ସଦସ୍ୟ ଏହି ଦୌଡ଼ରେ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଗୀତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାଟି ହେଉଛି “ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆତ୍ମିକ ନିଦ୍ରା”। ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଜୀବନକୁ କେବଳ ଭୋଗ ଓ ଆବଶ୍ୟକତାର ସମାଧାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହିଠାରେ ସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନକୁ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସାଧନା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ।

ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଏହି ସଂଯମ ଅର୍ଥ – କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଆତ୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଆଶାକୁ କମାଇବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବନାକୁ ବୁଝିବା । ଏକ ପରିବାରରେ ଯଦି କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ ବିବେକ ସହ କଥା କହନ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାର ପାଇଁ “ଜାଗ୍ରତ” ଆଲୋକ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଗୀତା ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ପାରିବାରିକ ସୁଖ କେବଳ ଭୌତିକ ସମୃଦ୍ଧିରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନସିକ ସମନ୍ୱୟ ଓ ଆତ୍ମିକ ପକ୍ୱତାରେ ନିହିତ । ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବୁଝନ୍ତି, କ୍ଷମା କରନ୍ତି ଓ ଆଶାକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତି, ସେହି ପରିବାର ଗୀତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏକ “ଜାଗ୍ରତ ପରିବାର”।
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ୨:୬୯ ଶ୍ଳୋକ ମାନବ ମନର ଦୁଇଟି ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ସଚେତନତା ଓ ଅସଚେତନତାକୁ “ଜାଗ୍ରତ” ଓ “ନିଦ୍ରା”ର ଉପମା ମାଧ୍ୟମରେ ଗଭୀର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ମଣିଷ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ଭାବେ “ନିଦ୍ରାବସ୍ଥା”ରେ ଥାଇପାରେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ମଣିଷ ବାହ୍ୟ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ସେ ମାନସିକ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥାଏ ।

ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ରାତି” ମାନେ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଅଚେତନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଆବେଗର ଅନ୍ଧକାର । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା, ଭୟ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରର ପ୍ରେରଣାରେ କାମ କରନ୍ତି । ଏହି ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଭୀର କାରଣକୁ ବୁଝିନଥାଏ; ସେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଥାଏ । ଗୀତା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ “ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଦ୍ରା” ବୋଲି ସୂଚିତ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ “ସଂଯମୀ” ବ୍ୟକ୍ତି ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଏକ ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନର ପ୍ରତୀକ । ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତା, ଭାବନା ଓ ଆବେଗକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଦାସ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ରାତି” ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିଜର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧାରଣ କରେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ ଭୋଗ, କର୍ମଫଳ ଓ ଆସକ୍ତିର ଚକ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ ରହେ । ସାଧାରଣ ଲୋକ ଯାହାକୁ ସଫଳତା, ସୁଖ ଓ ଉପଲବ୍ଧି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେସବୁ ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ମିଥ୍ୟା । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ସଂଯମୀ” ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଦାର୍ଶନିକ ଚେତନାର ପ୍ରତୀକ, ଯିଏ ବିବେକ (ବାସ୍ତବ ଓ ଅବାସ୍ତବର ଭେଦ) ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଓ ଅନାତ୍ମାକୁ ପୃଥକ କରିପାରେ । ସେ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ । ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ହେଉଛି ତାଙ୍କର “ଜାଗ୍ରତତା”। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଗୀତା ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱମୂଳକ ଉକ୍ତି – ମଣିଷ କେବଳ କିପରି ବଞ୍ଚୁଛି ତାହା ନୁହେଁ, ବରଂ କେଉଁ ସ୍ତରରେ ସଚେତନ ଅଛି, ସେହିଥିରେ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ଜୀବନ ନିର୍ଭର କରେ । ଭୋଗମୟ ଜୀବନ ଅବିଦ୍ୟାର ନିଦ୍ରା, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଜାଗ୍ରତତା ।

ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ବୁଦ୍ଧ ଭଗବାନ “ଅବିଦ୍ୟା”କୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ତୃଷ୍ଣା, ଉପାଦାନ ଓ ଭବର ଚକ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ ରହିଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ଏକ ପ୍ରକାର ମାନସିକ “ନିଦ୍ରା” ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ । ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ ଅରହତ୍ ବା ବୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଏହି ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗ୍ରତ – ସେ “ବୁଦ୍ଧ” ଅର୍ଥାତ୍ “ଜାଗ୍ରତ”। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ଗୀତାର “ସଂଯମୀ” ଓ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନର “ବୁଦ୍ଧ” ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ଗୀତା ୨:୬୯ ସହ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ଦର୍ଶନମୟ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଏହି କର୍ମ ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ଥାଇ “ମିଥ୍ୟାଦୃଷ୍ଟି”ରେ ଜୀବନ କଟାଏ – ଏହା ହେଉଛି ଜୈନ ଦର୍ଶନର “ନିଦ୍ରା” ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ।

ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ସମ୍ୟକ୍‌ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍‌ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍‌ଚରିତ୍ରର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ସେ ଆତ୍ମିକ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । ଗୀତାର “ସଂଯମ” ଓ ଜୈନ ଦର୍ଶନର “ମହାବ୍ରତ” (ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଉଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିକୁ ମୁକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ଉପାୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯