ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୬୮: ତସ୍ମାଦ୍ ଯସ୍ୟ ମହାବାହୋ..
1 min read
ତସ୍ମାଦ୍ ଯସ୍ୟ ମହାବାହୋ ନିଗୃହୀତାନି ସର୍ବଶଃ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣୀନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥେଭ୍ୟସ୍ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ॥
ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଂଯମ କରି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଥାଏ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞା (ବୁଦ୍ଧି) ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ବୋଲି ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦକୁ ବୁଝାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ମଣିଷର ମନକୁ ସଦା ବାହ୍ୟ ଜଗତ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ କରନ୍ତି । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆକର୍ଷଣରେ ପଡ଼ି ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ମୋହର ଶିକାର ହୁଏ । ଏହାର ଫଳରେ ତାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଦମନ ନକରି, ବିବେକ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସଂଯମରେ ରଖେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ ଯେ ସତ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା କେବଳ ପୁସ୍ତକୀୟ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ । ପ୍ରଜ୍ଞାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସଠିକ୍ ବିଚାର କରିବାର କ୍ଷମତା । ଏହି କ୍ଷମତା ସେତେବେଳେ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ତାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ “ନିଗୃହୀତାନି” ଅର୍ଥ ଦମନ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସଚେତନ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା । ଏମିତି ସଂଯମ ଥିଲେ ମଣିଷ ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଭଳି ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ତେଣୁ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ ।
ପାରିବାରିକ ଜୀବନ ସୁଖମୟ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ହେବା ପାଇଁ ମଣିଷର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସଂଯମ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ପାରିବାରିକ ପରିବେଶରେ ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଲୋଭ ଓ ଅତିଆକାଂକ୍ଷା ପରି ମାନସିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ପରିବାରରେ ଯଦି ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଭାବନାର ଅଧୀନ ହୋଇ କଥା କହନ୍ତି କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ସାମାନ୍ୟ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ବିବାଦର ଆକାର ନେଇଥାଏ । ଅନାବଶ୍ୟକ କ୍ରୋଧ, କଟୁ କଥା, ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ପରିବାରର ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପରିବାର ସଦସ୍ୟ ନିଜ କଥା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଆଚରଣରେ ସଂଯମ ରଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ବୁଝାମଣା, ସମ୍ମାନ ଓ ସହନଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ସମାଜର ସ୍ଥିରତା, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁସଂଗଠନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର ଓ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆବେଗର ଅଧୀନ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ନିଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ରହେନି, ବରଂ ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଲୋଭ, ଅସଂଯମ ଓ ଭୋଗବାଦ ସମାଜରେ ଅନୀତି, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅସମତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସମାଜିକ ନୀତି ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଅଣଦେଖା କରେ । ଏହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଦୁର୍ନୀତି, ଅପରାଧ, ଶୋଷଣ ଓ ସାମାଜିକ ବିଭେଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ସମାଜ ସୁସ୍ଥ ରହିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ।
ଉପଭୋକ୍ତାବାଦ, ବିଜ୍ଞାପନ ଓ ସାମାଜିକ ମାଧ୍ୟମ ମଣିଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଦା ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି । ଏହାର ଫଳରେ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅନ୍ୟ ସହ ତୁଳନା ଓ ଆକ୍ରୋଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୀତା ଆମକୁ ସଂଯମ, ସଚେତନତା ଓ ସମତୁଳିତ ଜୀବନ ଶୈଳୀ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
ମଣିଷର ଆଚରଣ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ଅତିରିକ୍ତ ହୁଏ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ଓ ଆବେଗମୂଳକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହାର ଫଳରେ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଅଭାବ ଓ ମାନସିକ ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ଗୀତା ଏହି ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଆବେଗକୁ ବୁଝିପାରେ ଓ ସମୟୋପଯୋଗୀ ଭାବେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ମାନସିକ ଭାବେ ଅଧିକ ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ସଫଳ ହୁଏ । ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞା “ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ”- ଅର୍ଥାତ୍ ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଣିଷକୁ ସଦା ବାହ୍ୟ ଆଶା ଓ ତୁଳନାରେ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖେ, ଯାହା ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷକୁ କମାଇ ଦିଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସଂଯମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଆତ୍ମସ୍ୱୀକୃତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂପୃକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ସଚେତନ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ଚେତନା ବାହ୍ୟ ଜଗତରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଘୋଡ଼ା, ମନକୁ ରସି ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଉପମା ଅନୁସାରେ, ଯଦି ସାରଥି (ବୁଦ୍ଧି) ଦୃଢ଼ ଓ ସଚେତନ ନୁହେଁ, ତେବେ ଘୋଡ଼ା (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ରଥକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଟାଣି ନେଇଯାଏ । ଗୀତା ଏହି ଉପନିଷଦୀୟ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରି କହେ – ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଶାସନ କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜ୍ଞା ସ୍ଥିର ହୁଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ଯାହାକୁ ଗୀତାରେ “ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ପ୍ରଜ୍ଞା” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ସତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।
🌹🙏🌹
- ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
