ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୫୭ ଶ୍ଳୋକ : ଯଃ ସର୍ବତ୍ରାନଭିସ୍ନେହସ୍ତତ୍ତତ୍…
1 min read
ଯଃ ସର୍ବତ୍ରାନଭିସ୍ନେହସ୍ତତ୍ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ୟ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ଦ୍ୱେଷ୍ଟି ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ॥
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆସକ୍ତିରହିତ ଥାଏ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଘଟଣା ଘଟିଲେ ନା ଆନନ୍ଦରେ ଆତ୍ମହରା ହୁଏ, ନା ଦୁଃଖରେ ଦ୍ୱେଷ କରେ – ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ବ୍ୟକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆସକ୍ତିରହିତ ରହେ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ନା ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ନା ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯାଏ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଜ୍ଞା ସ୍ଥିର ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏଠାରେ ଆସକ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଏହି ତିନିଟି ମନୋବୃତ୍ତିକୁ ଜୀବନର ଅଶାନ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଆସକ୍ତିରହିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସଫଳତା, ସମ୍ମାନ, ଲାଭ, ସମ୍ପର୍କ କୌଣସିଥିରେ ମନକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେନାହିଁ । ଭଲ ଘଟଣା ଆସିଲେ ଅତିଆନନ୍ଦ, ଖରାପ ଆସିଲେ ଅତିଦୁଃଖ ଏହି ଦୁଇ ଚରମ ଅବସ୍ଥାରୁ ସେ ଦୂରେଇ ରହେ । ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସେ ଲୋଭ କରେନାହିଁ, ଅପ୍ରାପ୍ତିରେ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସେ ନିର୍ଜୀବ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତିହୀନ । ବରଂ ସେ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସଚେତନ ଓ ଆତ୍ମସ୍ଥ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଆସକ୍ତିରହିତତାକୁ ଜୀବନବିମୁଖତା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରୁନାହାନ୍ତି । ବରଂ ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ଫଳ ସହ ମନକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖର ଶିକାର ହୁଏ। ଶୁଭ ଫଳ ମିଳିଲେ ଅତିଆନନ୍ଦ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ମିଳିଲେ ଦ୍ୱେଷ – ଏହି ଦୁଇ ଅତିରେକ ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ କୁହେ – ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସେଠି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ମନସିକ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ।
ଆଜିର ମନୁଷ୍ୟ ସଫଳତା, ପଦ, ଧନ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ସହ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ । ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ମାନସିକ ଚାପ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅଶାନ୍ତି ବଢ଼ିଯାଉଛି । ପରିବାରରେ ଆଶା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତି ଅଧିକ ଥିବାରୁ ସଂଘର୍ଷ ସହଜରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଗୀତା ୨:୫୭ ଶିଖାଏ ଯେ ଯଦି ପିତା–ମାତା, ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ସନ୍ତାନମାନେ ନିଜ ଆଶାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିରାଶା ଓ କଳହ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଆଶା ପୂରଣ ହେଲେ ଅତିଆନନ୍ଦ ଓ ଅପୂରଣ ହେଲେ କ୍ରୋଧ – ଏହି ଦୁଇ ଅତିରେକ ପାରିବାରିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଭାବଧାରା ଅନୁସାରେ ପରିବାରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦାବି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହା ପରସ୍ପର ସମ୍ମାନ, ସହନଶୀଳତା ଓ ବୁଝାମଣାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଏମିତି ପରିବେଶରେ ପରିବାର ଏକ ଭାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଉଠେ ।
ସମାଜରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଫଳତା–ବିଫଳତା, ସମ୍ମାନ–ଅପମାନ, ଲାଭ–ହାନି ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହୁଏ । ଯଦି ଏହି ସବୁକୁ ନିଜ ଅହଂକାର ସହ ଜଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ଦ୍ୱେଷ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଷାକ୍ତ କରେ । ଗୀତା ଏଠାରେ ସମଭାବର ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ସମାଜରେ ସମତାମୂଳକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସଫଳତାରେ ଅହଂକାରୀ, କିମ୍ବା ବିଫଳତାରେ ହତାଶ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ସମାଜରେ ଏକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ନାଗରିକ ହୋଇପାରେ । ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ସମନ୍ୱୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଆସକ୍ତି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ମନୁଷ୍ୟର ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି । ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଏକ ଗଭୀର ମନୋତତ୍ତ୍ୱମୂଳକ ସତ୍ୟ । ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ପରିଣାମ ସହ ନିଜ ଆତ୍ମଚେତନାକୁ ଜଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ । ଶୁଭ ଫଳ ମିଳିଲେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ମିଳିଲେ ଦ୍ୱେଷ – ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଂସାରିକ ବନ୍ଧନରେ ଆଟକାଇ ରଖେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଚେତନାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଶୁଭ–ଅଶୁଭର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଟକି ରହିଯାଏନାହିଁ । ଏହି ସମତା କୌଣସି ନିରାସକ୍ତ ଅବହେଳା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟି – ଯେଉଁଠି ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ପରିପକ୍ୱତା । ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଦକ୍ଷତା । ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷକୁ କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଜୀବନରେ ଅନୁଭବଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଚେତନାଗତ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
