ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୫୬ ଶ୍ଳୋକ : ଦୁଃଖେଷ୍ୱନୁଦ୍ୱିଗ୍ନମନାଃ..

ଦୁଃଖେଷ୍ୱନୁଦ୍ୱିଗ୍ନମନାଃ ସୁଖେଷୁ ବିଗତସ୍ପୃହଃ ।
ବୀତରାଗଭୟକ୍ରୋଧଃ ସ୍ଥିତଧୀର୍ମୁନିରୁଚ୍ୟତେ ॥

ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନି, କିମ୍ବା ସୁଖ ମିଳିଲେ ଲୋଭ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି ରଖେନି, ଯାହାର ମନ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ମୁନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି । ଦୁଃଖେ ଅନୁଦ୍ୱିଗ୍ନ ମନ – ଜୀବନର କଷ୍ଟ, ଅପମାନ କିମ୍ବା ବିଫଳତା ତାଙ୍କ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେନି । ସୁଖେ ବିଗତ ସ୍ପୃହା – ସୁଖ ମିଳିଲେ ସେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି, କାରଣ ସେ ଜାଣେ ଯେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହେଁ ଅସ୍ଥାୟୀ । ଯିଏ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମନରେ ଉଦବେଗ ଅନୁଭବ କରେନି ଓ ସୁଖ ମିଳିଲେ ତାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଏନି, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ଜ୍ଞାନୀ । ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଁ ଆକୁଳ ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ସ୍ଥିତିପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଭୟକୁ ଜୀବନର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିଣାମ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରେ । ଶ୍ଳୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧର ଅଭାବ। ରାଗ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ଧ କରେ, ଭୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ ଓ କ୍ରୋଧ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଯିଏ ଏହି ତିନୋଟି ମନୋବୃତ୍ତିକୁ ଜୟ କରିପାରେ, ସେ ଜୀବନର ଯେକୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିର ରହିପାରେ।

ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ସମାଜର ଅଧିକାଂଶ ସଂଘର୍ଷର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ମନୋବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସମାଜରେ ସମତା, ସହନଶୀଳତା ଓ ସମନ୍ୱୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସଫଳତାରେ ଇର୍ଷା କରେନି ଓ ବିଫଳତାରେ ଅନ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେଇନଥାଏ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଉଠେ ।

ସେହିପରି ପରିବାରରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଭଙ୍ଗା-ଗଢ଼ାର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଆଶା, ଆସକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧ । ଯଦି ପରିବାରର ଜଣେ ମଧ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ହୋଇପାରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପରିବାର ପାଇଁ ଏକ ସନ୍ତୁଳନର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ । ସେ ଦୁଃଖରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖେ, ସୁଖରେ ଅହଂକାର କରେନି ଓ ବିରୋଧ ସମୟରେ କ୍ରୋଧ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶାନ୍ତ ରହେ । ପିତାମାତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଏହି ଶିକ୍ଷା ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସୁସଂସ୍କୃତ କରିବାର ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର । ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମତା ରଖୁଥିବା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶିଖେ । ଏହା ଏକ ସ୍ୱସ୍ଥ, ସ୍ନେହମୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ଗଢ଼ିଉଠିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ଦ୍ୱୈତ) ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଉପନିଷଦୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେହ ଓ ମନ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଆତ୍ମା ସହିତ ନୁହେଁ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିଚଳିତ ହୁଏନି । ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରାୟୋଗିକ ଫଳ । “ବିଗତସ୍ପୃହା” ଶବ୍ଦଟିରେ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ସ୍ପୃହା ମାନେ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଉପନିଷଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, କାମନା ହିଁ ଅଜ୍ଞାନର ଫଳ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଯେହେତୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ସେ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଶ୍ଳୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ – ଏହି ତିନିଟି ମନୋବୃତ୍ତି ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକତାରେ ଅବିଦ୍ୟାର ମୂଳ ରୂପ । ରାଗ ଆସକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଭୟ ଅନିଶ୍ଚୟତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଓ କ୍ରୋଧ ଅପୂରଣୀୟ ଆକାଂକ୍ଷାର ପରିଣାମ । ଗୀତା ଏହି ତିନିଟିକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ହିଁ ଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କହିଛି ।

ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଜୀବନମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା । ଶରୀର ଓ ମନ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବେନି । ସେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନିର ଭେଦ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ମୁକ୍ତି କୌଣସି ବାହ୍ୟ ସାଧନା ନୁହେଁ, ବରଂ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଏକ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିବା ମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା, ଯାହା ମାନବ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାର୍ଶନିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।

ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ଓ ତାହାର ନିବୃତ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରି ଆର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ତୃଷ୍ଣା ହିଁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଗୀତାର “ସ୍ପୃହା” ସହ ସମାନ ଅର୍ଥ ବହନ କରେ । ଗୀତା ଯେପରି ସ୍ପୃହାର ତ୍ୟାଗକୁ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କହେ, ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣା ନିରୋଧକୁ ନିର୍ବାଣର ପଥ ବୋଲି ମାନେ। ବୌଦ୍ଧ “ଉପେକ୍ଷା” ଧାରଣା ଗୀତାର “ଦୁଃଖେଷ୍ୱନୁଦ୍ୱିଗ୍ନମନାଃ” ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୀପ। ଉପେକ୍ଷା ମାନେ ନିର୍ଲିପ୍ତତା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଦୃଷ୍ଟି – ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସମଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, କିନ୍ତୁ ବୌଦ୍ଧ ଅରହତ ଅବସ୍ଥା ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଅନିତ୍ୟତାର ବୋଧ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରେ ।

ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ, ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚରିତ୍ର – ଏହି ତ୍ରିରତ୍ନ ମୁକ୍ତିର ପଥ । ଗୀତାର ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଧାରଣା ସହ ଜୈନ “ସମତା” ଧାରଣାର ଗଭୀର ସାମ୍ୟ ରହିଛି । ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ହିଁ କର୍ମବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ । ଗୀତା ମଧ୍ୟ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜ୍ଞାନର ବାଧକ ବୋଲି ମାନେ । ଜୈନ ସାଧନାରେ ବିରକ୍ତି (ବୈରାଗ୍ୟ) ଓ ତପସ୍ୟା ଉପରେ ବେଶି ଜୋର ଦିଆଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ରହି କର୍ମଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସମ୍ଭବ ବୋଲି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଜୈନ ଦର୍ଶନ ସନ୍ୟାସ ଓ କଠୋର ଆଚରଣକୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯