ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୪୯ ଶ୍ଳୋକ : ଦୂରେଣ ହ୍ୟବରଂ କର୍ମ..

ଦୂରେଣ ହ୍ୟବରଂ କର୍ମ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗାଦ୍ଧନଞ୍ଜୟ ।
ବୁଦ୍ଧୌ ଶରଣମନ୍ୱିଚ୍ଛ କୃପଣାଃ ଫଳହେତବଃ ॥

ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ (ସମତା ଓ ଜ୍ଞାନସହିତ କର୍ମ) ଠାରୁ ଫଳକାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକୃଷ୍ଟ । ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିର ଶରଣ ନିଅ। ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଫଳ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୃପଣ (ଆତ୍ମିକ ଭାବେ ଦରିଦ୍ର) ଅଟନ୍ତି ।
ସାଧାରଣତଃ ମଣିଷ କର୍ମ କରେ – ଲାଭ, ସଫଳତା, ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ସୁଖ ପାଇବା ଆଶାରେ । କିନ୍ତୁ ଏହିପରି କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ, କାରଣ ଫଳ ନ ମିଳିଲେ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମବୁଦ୍ଧି ସହ କର୍ମ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏଠାରେ କର୍ମ କରାଯାଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ, ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବିନା । ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଫଳକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ “କୃପଣ” – କାରଣ ସେମାନେ ନିଜ ମହାନ ଆତ୍ମିକ ସମ୍ଭାବନାକୁ ଛୋଟ ଭୌତିକ ଲାଭ ପାଇଁ ବଳିଦାନ କରିଦିଅନ୍ତି ।
କର୍ମଫଳ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ମନରେ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଚିନ୍ତିତ ତଥା କ୍ଷୁବ୍ଧ ମନରେ କରାଯିବ କର୍ମ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଉପନିଷଦରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମିକା ବୃତ୍ତିକୁ ‘ବୁଦ୍ଧି’ ତଥା ସଂକଳ୍ପତାତ୍ମକ ବୃତ୍ତିକୁ ‘ମନ’ କୁହାଯାଏ । ସନ୍ଦେହ ଓ ବିକ୍ଷେପ ସ୍ଥିତିରେ ବୃତ୍ତିଗୁଡିକୁ ‘ମନ’ କହନ୍ତି ତଥା ଏକାଗ୍ରତା, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ବୃତ୍ତିକୁ ‘ବୁଦ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ। ସୁତରାଂ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ମନ ବୁଦ୍ଧିର ଅନୁଶାସନରେ ରହିବା ତଥା ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିଗୁଡିକର ସ୍ୱାମୀ ହେବା । ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ପ୍ରାପ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପାଳନ କରିବା ହିଁ ‘ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ’ ଅଟେ । ଯଦି ମନର ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡିକ ଅନୁସାରେ ହିଁ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତେବେ ଚିତ୍ତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବିକ୍ଷେପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ନୂଆ ବାସନା ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଭଳି ଲୋକଙ୍କୁ ‘କୃପଣ’ କହିଛନ୍ତି ।
ସମାଜରେ ଅଧିକାଂଶ ସଂଘର୍ଷ, ଅନ୍ୟାୟ, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଶୋଷଣର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଫଳଲୋଭ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଲାଭ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ, ସେ ସାମାଜିକ ନୀତିକୁ ଅବହେଳା କରେ । ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ସମାଜରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଅସମାନତା ଓ ଅବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଣୀ ଅନୁସାରେ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ସହ କର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜକୁ ଏକ ସେବା ଭାବେ ଦେଖେ । ଡାକ୍ତର ଯଦି କେବଳ ଟଙ୍କା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରୋଗୀ ସେବାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ କରନ୍ତି; ଶିକ୍ଷକ ଯଦି ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଛାତ୍ରଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି – ତେବେ ସମାଜ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ନୀତିମୟ ହୁଏ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ “କୃପଣ” ଶବ୍ଦଟି ସାମାଜିକ ଅର୍ଥ ନେଇଥାଏ – ଯେଉଁମାନେ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳକୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଗରେ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବିକତାରେ ଦରିଦ୍ର ।
ପରିବାର ହେଉଛି ସମାଜର ମୂଳ ଏକକ । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଯଦି ସମସ୍ତ କର୍ମ ଫଳ ଆଶାରେ ହୁଏ – ଯଥା “ମୁଁ ଏତେ କରୁଛି, ମୋତେ କଣ ମିଳିବ?” – ତେବେ ସମ୍ପର୍କ ଶୀଘ୍ର ଦୂର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ । ମାତା-ପିତା ସନ୍ତାନକୁ ଲାଳନପାଳନ କରନ୍ତି ଫଳ ଆଶାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହରୁ । ସେହିପରି, ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ ଯଦି ଦେବା-ନେବା ଭିତ୍ତିରେ ଚାଲେ, ସେଠାରେ ପ୍ରେମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଗୀତାର ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ପରିବାରକୁ ଶିଖାଏ – ନିଷ୍କାମ ସେବା, ସହନଶୀଳତା ଓ ସମବୁଦ୍ଧି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ କହେ ଯେ, ପରିବାରରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରତିଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି ନିଜ ଭୂମିକାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ବାହ କରୁ ।
ସକାମ କର୍ମରେ କର୍ତ୍ତା ନିଜକୁ କର୍ମର ଫଳ ସହ ଏକାତ୍ମ କରେ । ଏହି “ଅହଂକାରମୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ” ଆତ୍ମାକୁ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଉପନିଷଦୀୟ ଭାଷାରେ, ଏହା ଅବିଦ୍ୟା – ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଯାଏ । ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ହେଉଛି ବିବେକଜନିତ କର୍ମ । ଏଠାରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଦାବି ନଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଫଳକାମୀକୁ “କୃପଣ” କହିଛନ୍ତି । କୃପଣ ଅର୍ଥ ଦରିଦ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନାର ସଂକୋଚନ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୀମ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଛୋଟ ଫଳରେ ସୀମିତ କରେ, ସେ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଦରିଦ୍ର । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଭାଷାରେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ–ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ । ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତ, ସେଠାରେ ଫଳାଶା ହେଉଛି ଆତ୍ମ-ବିସ୍ମୃତି ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯