ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୪୨ ଶ୍ଳୋକ : ୟାମିମାଂ ପୁଷ୍ପିତାଂ ବାଚଂ…

ୟାମିମାଂ ପୁଷ୍ପିତାଂ ବାଚଂ ପ୍ରବଦନ୍ତ୍ୟବିପଶ୍ଚିତଃ ।
ବେଦବାଦରତାଃ ପାର୍ଥ ନାନ୍ୟଦସ୍ତୀତି ବାଦିନଃ ॥

ହେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ! ଯେଉଁ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ବେଦର କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ମାତ୍ର ଧରି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳଲୋଭୀ, ଆଡମ୍ବରମୟ କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି – “ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।”

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବେଦର କର୍ମକାଣ୍ଡ (ଯଜ୍ଞ, ବିଧି, ଫଳଲାଭ) ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି । କିଛି ଲୋକ ବେଦକୁ କେବଳ ସ୍ଵର୍ଗ, ସୁଖ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟଲାଭ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ଫଳକେନ୍ଦ୍ରିକ । କର୍ମର ଆତ୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସେମାନେ ବୁଝିନାହାନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ କହୁନାହାନ୍ତି ଯେ ବେଦ କିମ୍ବା କର୍ମ ଭୁଲ; ବରଂ ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ ଫଳପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ବନ୍ଧନରେ ପକାଏ । ଏହିପରି ଲୋକ “ନାନ୍ୟଦସ୍ତି” – ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ – ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଯାହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରେ ।

ବେଦର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ଭୌତିକ ସୁଖ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ମୋକ୍ଷ । ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ବିନା କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚତର ସ୍ତରକୁ ନେଇଯାଏ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଭାବେ, ଗୀତା ୨:୪୨ ଅର୍ଜୁନକୁ (ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ) କର୍ମକାଣ୍ଡର ସୀମା ଉପରେ ଉଠି ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥକୁ ଧରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି ।

ଗୀତା ୨:୪୨ ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ “ପୁଷ୍ପିତା ବାଚ”ର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ସେହିଟି ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆଡମ୍ବର, ଦେଖାଦେଖି ଓ ଫଳଲୋଭୀ ଧାର୍ମିକତାକୁ ସୂଚିତ କରେ । ସମାଜର ଅନେକ ଲୋକ ଧର୍ମକୁ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମ୍ମାନ, ପଦ, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଭୌତିକ ସୁଖ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଏପରି ସମାଜରେ କର୍ମର ମୂଲ୍ୟ ତାହାର ନୀତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହାର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ମପାଯାଏ । ଲୋକ ଧାର୍ମିକ କର୍ମ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଆଶା ଜଡିତ ଥାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ ଓ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ ।

ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଳୋକ ସମାଜକୁ ସତର୍କ କରେ ଯେ – ଯଦି ଧର୍ମ ଓ କର୍ମକୁ କେବଳ ଲାଭ-ହାନିର ହିସାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସମାଜ ନୀତିହୀନ, ସ୍ଵାର୍ଥପର ଓ ଅସମତାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପଡ଼େ ।
ପାରିବାରିକ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପରିବାରରେ କର୍ମ, ପୂଜା, ବ୍ରତ ଓ ଆଚାର-ବିଚାର କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥାଏ – ଧନଲାଭ, ସନ୍ତାନସୁଖ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ଏହାଦ୍ୱାରା ପରିବାରରେ ଧର୍ମ ଏକ ଚାହିଦାପୂରଣର ଉପାୟ ହୋଇଯାଏ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଗଠନର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ସନ୍ତାନମାନେ ଧର୍ମକୁ ଭୟ କିମ୍ବା ଲାଭର ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖନ୍ତି। ପରିବାରରେ ତ୍ୟାଗ, ସହନଶୀଳତା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧର ସ୍ଥାନରେ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଏ ।

ଗୀତା ସାମାଜିକ ଓ ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଛି – ଧର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ ନୁହେଁ; କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଫଳର ଦାସ ହୋଇ ନୁହେଁ ।

ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ “ପୁଷ୍ପିତା ବାଚ” ମାନେ ହେଲା – ସେହି ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟର ଗଭୀରତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ । ବେଦବାଦରତ ଲୋକମାନେ କର୍ମକୁ ଏକ ସ୍ୱୟଂସାଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି- ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ଏଠାରେ କର୍ମ ମୁକ୍ତିର ସାଧନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଉ ଏକ ବନ୍ଧନର ଉପାୟ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ହେଲା – ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଫଳକୁ ଦେଖି କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଆତ୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇ ବସେ । କର୍ମ ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହରାଇ ଯାଇ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦାସ ହୋଇପଡ଼େ। ଏହି ଫଳାସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ କରେ, ଯାହା ଗୀତାର ମୁଖ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତା ମୋକ୍ଷର ବିପରୀତ ।

“ନାନ୍ୟଦସ୍ତି” ବୋଲି କହିବାର ଅର୍ଥ – ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଏକ ମାର୍ଗରେ ସୀମିତ କରିଦେବା । ଏହା ମାନବ ବିବେକର ସଂକୋଚନକୁ ସୂଚାଏ । ଗୀତା ଏଠାରେ ଏହି ମତକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଦେଖାଏ ଯେ ସତ୍ୟ କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ଆତ୍ମବୋଧରେ ନିହିତ । ଫଳାସକ୍ତ କର୍ମ ଅହଂକାରକୁ ପୁଷ୍ଟ କରେ – “ମୁଁ କରୁଛି, ମୁଁ ପାଇବି।” ଏହି ‘କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ’ ଭାବ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆଛାଦିତ କରେ । ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ସାରକଥାରେ, ଗୀତା ମାନବ ଜୀବନର ଏକ ମୌଳିକ ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରେ – କର୍ମ ଜୀବନର ଅଂଶ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଜ୍ଞାନ ଓ ନିଷ୍କାମତା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରର ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ପାଏ ।

ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍ ଓ ଜନ୍‌ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲଙ୍କ ଉପଯୋଗିତାବାଦ (Utilitarianism)ର ମୂଳ ମାନଦଣ୍ଡ ହେଉଛି – ଯେଉଁ କର୍ମ ଅଧିକତମ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ସେହି କର୍ମ ଭଲ । ଏଠାରେ କର୍ମର ମୂଲ୍ୟ ତାହାର ଫଳରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଗୀତା ୨:୪୨ ଏହି ଫଳକେନ୍ଦ୍ରିକ ଚିନ୍ତାକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କହି, ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନାର ଉନ୍ନତି ଦିଗରେ ଆହ୍ୱାନ କରେ । ଫ୍ରିଡ୍ରିକ୍ ନିତ୍ସେ ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ନୀତିକୁ “ଦୁର୍ବଳ ନୀତି” ବୋଲି କହି ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ଧ ଆଚାର ଓ ଆଡମ୍ବରମୟ ଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟର ସୃଜନଶୀଳ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଦମନ କରେ । ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିତ୍ସେ ଓ ଗୀତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସାମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ – ଉଭୟେ ଅନ୍ଧ ଆନୁଷ୍ଠାନିକତାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତଫାତ ହେଲା – ନିତ୍ସେ ଯେଉଁଠାରେ ମୂଲ୍ୟର ପୁନର୍ମୂଲ୍ୟାୟନ କଥା କହନ୍ତି, ଗୀତା ସେଠାରେ ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ କରେ । ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ଦାର୍ଶନିକ ଜାଁ-ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ର କହିଥିଲେ – ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜକୁ ଗଢ଼େ । ଏଠାରେ କର୍ମ ମୁଖ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ନୁହେଁ । ଯଦିଓ ସାର୍ତ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତା ନାସ୍ତିକ ଓ ଗୀତା ଆତ୍ମାକେନ୍ଦ୍ରିକ, ତଥାପି ଉଭୟେ ଫଳର ଭୟ କିମ୍ବା ଲୋଭ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ କର୍ମକୁ ମାନବ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆଧାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯