ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୨୪ ଶ୍ଳୋକ : ଅଚ୍ଛେଦ୍ୟୋଽୟମଦାହ୍ୟୋଽୟମକ୍ଲେଦ୍ୟୋଽଶୋଷ୍ୟ..

ଅଚ୍ଛେଦ୍ୟୋଽୟମଦାହ୍ୟୋଽୟମକ୍ଲେଦ୍ୟୋଽଶୋଷ୍ୟ ଏବ ଚ ।
ନିତ୍ୟଃ ସର୍ବଗତଃ ସ୍ଥାଣୁରଚଲୋଽୟଂ ସନାତନଃ ॥

ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେହି କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ଭିଜାଇପାରେ ନାହିଁ ଓ ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ । ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ଥିର, ଅଚଳ ଏବଂ ସନାତନ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅଭୌତିକ ଓ ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚଭୂତ (ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ) ସହ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ – କାଟିବା, ଜଳିବା, ଭିଜିବା, ଶୁଖିବା – ସେସବୁ ଦେହ ଓ ପଦାର୍ଥର ଧର୍ମ; ଆତ୍ମା ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ଅତୀତ । ଅଚ୍ଛେଦ୍ୟ: ଆତ୍ମା ଭାଗଭାଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତା’ର ନାଶ ନାହିଁ । ଅଦାହ୍ୟ: ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ତା’କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ନାହିଁ – ଅର୍ଥାତ୍ ଶକ୍ତି, ହିଂସା କିମ୍ବା ବିନାଶକାରୀ ପରିସ୍ଥିତି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଅକ୍ଲେଦ୍ୟ/ଅଶୋଷ୍ୟ: ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଆଦି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ । ନିତ୍ୟ, ସର୍ବଗତ, ସ୍ଥାଣୁ, ଅଚଳ, ସନାତନ: ଆତ୍ମା ସମୟ-ସ୍ଥାନର ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ; ସେ ସଦା ଏକରୂପ ଓ ଅବିକାରୀ ।
ଗୀତା ୨:୨୪ କହେ – ଆତ୍ମାକୁ କେହି କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଜଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ଭିଜାଇପାରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅଧୀନ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସେହି ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଉପରେ ଥିବା ଏକ ଚେତନ ସତ୍ତା । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଆତ୍ମାକୁ “ନିତ୍ୟ, ସର୍ବଗତ, ସ୍ଥାଣୁ, ଅଚଳ ଓ ସନାତନ” ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ‘ନିତ୍ୟ’ ମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ, ‘ସର୍ବଗତ’ ମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଓ ‘ଅଚଳ’ ମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ମୁକ୍ତ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଆତ୍ମା କ’ଣ ତାହା କହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଆତ୍ମା କ’ଣ ନୁହେଁ – ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କାରଣ ତାହା ପଦାର୍ଥମୟ; ଆତ୍ମା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କାରଣ ତାହା ଚେତନାମୟ । ଗୀତାର ଆତ୍ମା ଏକ ନିତ୍ୟ ଓ ସର୍ବଗତ ସତ୍ତା ।
ପ୍ରାଚୀନ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ଲାଟୋ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନେ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଦେହ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଅମର ଓ ସତ୍ୟର ସାନିଧ୍ୟରେ ବିରାଜମାନ । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତା ୨:୨୪ ସହ ଗଭୀର ସାମ୍ୟ ରଖେ, କାରଣ ଦୁହେଁ ଦେହକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି – ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ଆତ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ବୈଚାରିକ (rational soul), ଅପରପକ୍ଷେ ଗୀତାର ଆତ୍ମା ସର୍ବଗତ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ।
ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦ (Existentialism) ଚିନ୍ତନର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ଜାଁ–ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ର ଓ ଆଲବେର୍ କାମୁଙ୍କ ପରି ଚିନ୍ତକମାନେ କହିଥିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର କୌଣସି ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସତ୍ତା ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଚୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଅର୍ଥ ଗଢ଼ିଥାଏ । ଏହି ମତ ଗୀତା ୨:୨୪ ସହ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, କାରଣ ଗୀତା ମନୁଷ୍ୟର ମୂଳ ସତ୍ତାକୁ ନିତ୍ୟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ଦିଏ । ତଥାପି, ଉଭୟ ମତର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକ – ଭୟ ଓ ଅନର୍ଥକତାରୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ।
ଫେନୋମେନୋଲୋଜି (Phenomenology) ହେଉଛି ଏଡମଣ୍ଡ ହୁସର୍ଲ୍ ଓ ମାର୍ଟିନ୍ ହାଇଡେଗର୍ଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା; ଯେଉଁଥିରେ ଚେତନାକୁ ଅନୁଭୂତିର କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ଚେତନା କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ “ଅନୁଭବୀ ସ୍ରୋତ”। ଗୀତା ୨:୨୪ର ଆତ୍ମା ଧାରଣାକୁ ଯଦି ଆଧୁନିକ ଭାଷାରେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଚେତନାର ଅବିନାଶୀ ଆଧାର ବୋଲି ଦେଖାଯାଇପାରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆତ୍ମାକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ (Substance) ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନାର ନିତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିଅଛି । ଏହା ମାନବ ଜୀବନର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ । ଡେକାର୍ଟ କହିଥିଲେ – “I think, therefore I am”। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ସତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ – ସେ ଚେତନାର ଆଧାର । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆଧୁନିକ ମାନବକୁ, ମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଭୋଗବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ମାନସିକ ଦୃଢତା ଓ ନୀତିଗତ ସାହସ ଦେଇଥାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯