ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୨୦ ଶ୍ଳୋକ : ନ କଦାଚିତ୍ ନାୟଂ ଭୂତ୍ୱା…

ନ କଦାଚିତ୍ ନାୟଂ ଭୂତ୍ୱା ଭବିତା ବା ନ ଭୂୟଃ ।
ଅଜୋ ନିତ୍ୟଃ ଶାଶ୍ୱତୋଽୟଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ୟତେ ହନ୍ୟମାନେ ଶରୀରେ ।।

ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନିଏନାହିଁ ବା କେବେ ମରେ ନାହିଁ । ଏହା ପୂର୍ବେ ନଥିଲା ବୋଲି ନୁହେଁ, ଏବଂ ପରେ ମଧ୍ୟ ନଥିବ ଏପରି ହେବ ନାହିଁ । ଆତ୍ମା ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ । ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ମାନବ ଜୀବନର ସାଧାରଣ ଭ୍ରମ ହେଉଛି – ଶରୀରକୁ ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ ଭାବିବା । କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହେ, ଶରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ନଷ୍ଟଶୀଳ; ଆତ୍ମା ତାହାଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । “ନ ଜାୟତେ, ନ ମ୍ରିୟତେ” – ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଏକ ଚେତନ ସତ୍ତାର କଥା କୁହାଯାଇଛି । ମନୁଷ୍ୟର ମୂଳ ସଚେତନତା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘଟଣା ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନାହିଁ, ନା ତାହା କୌଣସି ବିଫଳତା, ଅପମାନ ବା ହାନି ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ । ଦେହ, ପଦବୀ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ବଦଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା “ମୁଁ” ବୋଧ ଅବିରତ ରହେ – ଏହି ଅବିରତତା ହେଉଛି ଆତ୍ମା । ଆତ୍ମା ସମୟରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାହାର ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ – ସବୁ ସମୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି । ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା, କିନ୍ତୁ କେବେ ପୁରୁଣା ହୁଏନି । ଯଦି “ଆତ୍ମା”କୁ ମାନବ ଚେତନା ବା ଆତ୍ମବୋଧ ଭାବେ ଧରିନିଆଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଶିଖାଏ – ଦୁଃଖ, ଭୟ, ହାନିର ଅନୁଭୂତି ଶରୀର ବା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ବାରା ଗଠିତ।
“ନାୟଂ ଭୂତ୍ୱା ଭବିତା ବା ନ ଭୂୟଃ” – ଏହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱଗତ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିଜନିତ ନୁହେଁ । ସଫଳତା ଆସିଲେ ବୋଲି ମଣିଷ “ହୁଏ”, ବିଫଳତା ଆସିଲେ ବୋଲି “ନଷ୍ଟ” ହୁଏ – ଏପରି ଧାରଣା ଭ୍ରମ । ମୂଳ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପୂର୍ବରୁ ଥାଏ ଏବଂ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଆତ୍ମା କୌଣସି ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ମାନବ ଚେତନାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ – ଯାହା ଶରୀର, ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅର୍ଥ, ସାହସ ଓ ମାନବିକତା ଦେଇଥାଏ । ଏହି ବୁଝିପାରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ କରିପାରିବ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ “ଆତ୍ମା”କୁ ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଧାରଣାକୁ ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସୀମାରୁ ବାହାରେ ଆଣି ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜ ପାଇଁ ଗଭୀର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଏ । ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ନ ଜାୟତେ, ନ ମ୍ରିୟତେ” ବାକ୍ୟଟି ସମାଜର ମୂଳ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୂଚାଏ। ଆଇନ, ପ୍ରଥା, ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ବଦଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସମତା, ନ୍ୟାୟ, ସହଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରି ମୂଳ ସାମାଜିକ ଆକାଂକ୍ଷା ମରେ ନାହିଁ । ସମାଜର “ଆତ୍ମା” ହେଉଛି ଏହି ଅବିନାଶୀ ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ । “ନ ହନ୍ୟତେ ହନ୍ୟମାନେ ଶରୀରେ”- ସମାଜରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଦମନ ବା ହିଂସା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତି ମାନବ ଆକାଂକ୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀତ୍ୱ ଅର୍ଥ – ପରିବାରର ମୂଳ ସମ୍ପର୍କବୋଧ ଓ ସ୍ନେହ। ପିଢ଼ି ବଦଳିଯାଏ, ସଦସ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରିବାରୀକ ମୂଲ୍ୟ – ଭରସା, ଦାୟିତ୍ୱ, ସହଯୋଗ ଅବିରତ ରହେ । ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ପରିବାରର “ଆତ୍ମା”। କେବଳ ଆକୃତି ରହିଲେ, ଆତ୍ମା ନଥିଲେ, ପରିବାର ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଗଠନ ହୋଇଯାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ “ସତ୍” ଓ “ଅସତ୍” ମଧ୍ୟରେ ଭେଦକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ବିକାଶ ପାଉଛି ଓ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି – ସେ ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅସତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ । କିନ୍ତୁ ଯାହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ଓ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି – ସେହି ହିଁ ପରମ ସତ୍ତା । ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମା ସେହି ପରମ ସତ୍ତାର ଅଂଶୀଦାର । ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତନରେ କାଳ (ସମୟ) ପରିବର୍ତ୍ତନର ମୂଳ କାରଣ । ଯାହା ସମୟର ଅଧୀନ, ସେ ନଷ୍ଟଶୀଳ । ଗୀତା ୨:୨୦ ଆତ୍ମାକୁ ସମୟର ସୀମାରୁ ବାହାରେ ରଖେ । ଶରୀର “ହନ୍ୟମାନ”- ନଷ୍ଟଶୀଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା “ନ ହନ୍ୟତେ”- ଅବିନାଶୀ । ଏହି ଭେଦ ମାନବ ଅନୁଭୂତିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ: ଶରୀର ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ “ମୁଁ” ବୋଧ ସେହିପରି ରହିଥାଏ । ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ଦେହର ଉତ୍ପାଦ ନୁହେଁ, ଦେହର ଦର୍ଶକ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାହା କୌଣସି କାରଣର ଫଳ । ଆତ୍ମାକୁ “ଅଜଃ” ବୋଲି କହିବାର ଅର୍ଥ – ଏହା କୌଣସି କାରଣର ଫଳ ନୁହେଁ । ଏହା ଅକାରଣ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ସତ୍ତା । ମାନବ ଜୀବନର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଶରୀର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ତ୍ରିକାଳାତୀତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ସତ୍ତା – ଆତ୍ମା । ଏହି ବୋଧ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ସତ୍ୟ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥରେ ଅତୁଟ ରହିବାକୁ ଶିଖାଏ ।
ମନୁଷ୍ୟ “ମୁଁ କିଏ?” – ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସାଧାରଣତଃ ଶରୀର, ନାମ, ଭୂମିକା କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜେ । ଗୀତା ୨:୨୦ ଏହି ସୀମିତ ପରିଚୟକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଏକ ଗଭୀର ଓ ସାର୍ବଭୌମ ପରିଚୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ – ଆତ୍ମା । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରର ସତ୍ତାକୁ ମୂଳରୁ ଭାଙ୍ଗି ଦିଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯