ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୧: ୩୨/ ୩୩ ଶ୍ଳୋକ :ନ କାଙକ୍ଷେ ବିଜୟଂ କୃଷ୍ଣ ନ ଚ…

ନ କାଙକ୍ଷେ ବିଜୟଂ କୃଷ୍ଣ ନ ଚ ରାଜ୍ୟଂ ସୁଖାନି ଚ ।
କିଂ ନୋ ରାଜ୍ୟେନ ଗୋବିନ୍ଦ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀବିତେନ ବା ॥
ୟେଷାମର୍ଥେ କାଙକ୍ଷିତଂ ନୋ ରାଜ୍ୟଂ ଭୋଗାଃ ସୁଖାନି ଚ ।
ତ ଇମେଽବସ୍ଥିତା ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ଧନାନି ଚ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି, ହେ ଗୋବିନ୍ଦ (କୃଷ୍ଣ) ! ମୁଁ ବିଜୟ ଲାଭ କରି ରାଜ୍ୟ ସୁଖଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଛା କରୁନାହିଁ । ଏ ରାଜ୍ୟ ସୁଖଭୋଗ କିମ୍ବା ଏ ଜୀବନ ଆମର କ’ଣ ଦରକାର ? ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏସବୁ ଆମେ ଚାହୁଁଥିଲୁ, ସେମାନେ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ, ତେବେ ଏସବୁ ଆମର କ’ଣ ଦରକାର ?

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଭାଙ୍ଗିପଡିଥିବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ସେ ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଭୋଗ ଆଦି ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ଭାବୁଛନ୍ତି, ଯଦି ପରିବାର, ଗୁରୁ, ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ହରାଇବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ବିଜୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ? ଏହା ଭାବନାତ୍ମକ ଆସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ମଧ୍ୟର ସଂଘର୍ଷ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ – ପରିବାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସମାଜ ରହିପାରେ କି? ନୀତିହୀନ ବିଜୟ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ଦେଇପାରେ କି? ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସମାନ ଭାବେ ଲାଗୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି, ପଦ, ରାଜନୀତି ପାଇଁ ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କର ବଳିଦାନ ଦେବାକୁ ହୁଏ ।

ପରିବାର ହେଉଛି ମାନବ ସମାଜର ମୂଳ ଏକକ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି – ପରିବାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ରାଜ୍ୟ କାହା ପାଇଁ? ଗୁରୁ, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ରକ୍ତ ଉପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ କ’ଣ ସୁଖ ଦେଇପାରିବ? ଏହି ଚିନ୍ତା ଭାରତୀୟ ପାରିବାରିକ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ସୂତ୍ର । “ପରିବାର ରହିଲେ ସମାଜ, ସମାଜ ରହିଲେ ରାଷ୍ଟ୍ର।” ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅର୍ଜୁନ ଏକ ଅସାଧାରଣ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଯେଉଁ ବିଜୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିଲେ, ଶ୍ଳୋକ ୧.୩୨ରେ ସେହି ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ କେବଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, ଏହା ସମଗ୍ର ମାନବ ମନର ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଶ୍ନ । ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି -“ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଭୋଗ ଚାହୁଁଥିଲୁ, ସେମାନେ ଯଦି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତିର ଅର୍ଥ କ’ଣ?” ଏଠାରେ ସାଧ୍ୟ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ଓ ସାଧନ (ଉପାୟ) ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଦେଇଛି ।

ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଏକ ଗଭୀର ସତର୍କବାଣୀ । ଶକ୍ତି ଓ ସତ୍ତା ପାଇଁ ଯଦି ସମାଜ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ବିଜୟ ନୈତିକ ଭାବେ ପରାଜୟ । ଏହା ଆଜିର ରାଜନୀତିଜ୍ଞ, ପ୍ରଶାସକ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ଶିକ୍ଷା । ଗୀତା ୧.୩୨ ଆମକୁ ଶିଖାଏ – ସମ୍ପର୍କ ବିନା ସଫଳତା ଅନ୍ଧକାର, ନୀତି ବିନା ବିଜୟ ଅଭିଶାପ,ଏବଂ ମାନବିକତା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ । ଏହା କେବଳ ଏକ ଶ୍ଳୋକ ନୁହେଁ, ଏହା ମାନବ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ଆହ୍ୱାନ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଦୁଇଟି ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଲାଗିଛି – ବୀର ଯୋଦ୍ଧାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ମଣିଷର ଭାବନା । ବେଳେ ବେଳେ ମଣିଷ ସଫଳତା, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହିପରି ।

ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତା’ ମନରେ ଗଭୀର ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ମନରେ ଦ୍ଵନ୍ଦ ଉଠେ, ଯାହା ମନରେ ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଅପରାଧବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ନିରାଶା, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶର ଆବଶ୍ୟକତା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ- ନିଷ୍କାମ କର୍ମ, ଧର୍ମ, ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମହାଦର୍ଶନ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯