ସମାଜର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ‘ଧର୍ମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ନୀତି, କରୁଣା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୪:୭ ଶ୍ଳୋକ :

ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ୟ ଗ୍ଲାନିର୍ଭବତି ଭାରତ ।
ଅଭ୍ୟୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ୟ ତଦାତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ୟହମ୍ ॥

ହେ ଭାରତ (ଅର୍ଜୁନ) ! ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ (ଅବତାର ରୂପେ) ପ୍ରକଟ କରେ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅବତାରତ୍ତ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ନୀତି, ନ୍ୟାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ସଦାଚାର କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଅନୀତି, ଅନ୍ୟାୟ, ଅସତ୍ୟ ଓ ଦୁରାଚାର ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମେଶ୍ୱର ମାନବଜାତିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଧର୍ମର ଅର୍ଥ କେବଳ ପୂଜା–ପାଠ କିମ୍ବା ଆଚାର–ବିଚାର ନୁହେଁ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, କରୁଣା, ନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ସମତାର ସମନ୍ୱୟ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼େ ଓ ଲୋଭ, ଅନ୍ୟାୟ, ହିଂସା ଓ ଅସତ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ, ସମାଜ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି କୌଣସି ରୂପରେ ଅବତରିତ ହୋଇ ସମତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅବତାରବାଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୂଳ ଆଧାର ।

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଈଶ୍ୱର କେବଳ ନିରାକାର ସତ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ମାନବମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସାକାର ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଅବଶ୍ୟ ଆସେ । ଈଶ୍ୱର ନିର୍ଜୀବ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ସଚେତନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ । ତାଙ୍କ ଅବତାର କେବଳ ଦୁଷ୍ଟଦମନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ । ଏହା ମାନବକୁ ନୈତିକ ଜୀବନଯାପନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ ।

ସମାଜର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି “ଧର୍ମ” ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ନୀତି, କରୁଣା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ଲୋଭ, ଅନ୍ୟାୟ, ଶୋଷଣ, ଦୁର୍ନୀତି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମାଜରେ ଅସମତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଗୀତା “ଧର୍ମସ୍ୟ ଗ୍ଲାନି” ବୋଲି କହିଛି । ଯେତେବେଳେ ସମାଜ ନୀତିହୀନ ହୋଇପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି କୌଣସି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଏହି “ଅବତାର” କେବଳ ଦେବତାର ରୂପ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ସୁଧାରକ କିମ୍ବା ନେତୃତ୍ୱ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଯିଏ ସମାଜକୁ ସଠିକ ପଥରେ ଆଣିଥାନ୍ତି । ଇତିହାସରେ ଆମେ ଦେଖିଛେ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାୟ ବଢ଼ିଥାଏ, ସେତେବେଳେ କୌଣସି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସି ସମାଜକୁ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଇଛନ୍ତି । ସମାଜର ସୁଧାର ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି । ଯଦି ଆମେ ନୀତି ଓ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଅତୁଟ ରହିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରିବା, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନାରେ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇପାରିବା ।

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ଧର୍ମ” ମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆନ୍ତରିକ ନୈତିକ ସମତା, ମନସିକ ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ, ଭୟ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୁଳିତ ଆକଂକ୍ଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମନରେ “ଧର୍ମର ଗ୍ଲାନି” ଘଟେ । ଏହା ଆନ୍ତରିକ ସଂଘର୍ଷ, ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର “ଅବତାର”କୁ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ମନମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚତମ ଚେତନାର ଜାଗୃତିକୁ ସୂଚାଏ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଭୁଲକୁ ଅନୁଭବ କରି ସଠିକ ପଥରେ ଫେରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଟି ତା’ ପାଇଁ “ଦିବ୍ୟ ଅବତାର” ସମାନ । ଅର୍ଥାତ୍, ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତରଣ ମାନେ, ମନର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରକାଶ । ଆନ୍ତରିକ ଅଧର୍ମ ଭାବନା ବଢ଼ିଲେ ଆମେ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଧ୍ୟାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସତସଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ମନର ସମତାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯