ୟସ୍ତ୍ୱାତ୍ମରତିରେବ ସ୍ୟାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନବଃ ।ଆତ୍ମନ୍ୟେବ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ୟ କାର୍ୟଂ ନ ବିଦ୍ୟତେ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୭ ଶ୍ଳୋକ :

ୟସ୍ତ୍ୱାତ୍ମରତିରେବ ସ୍ୟାଦାତ୍ମତୃପ୍ତଶ୍ଚ ମାନବଃ ।
ଆତ୍ମନ୍ୟେବ ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ତସ୍ୟ କାର୍ୟଂ ନ ବିଦ୍ୟତେ ॥

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ରମଣ କରେ, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ତୃପ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ରହେ ନାହିଁ । ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକଗୁଡିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ ଯେ ମଣିଷ କର୍ମ ବିନା ରହି ପାରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥାର ବିବରଣୀ ମିଳେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଚିତ୍ରିତ କରେ । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଧନ, ସମ୍ମାନ, ପଦ, ପ୍ରଶଂସା ଇତ୍ୟାଦି ବାହ୍ୟ ବିଷୟସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଖୋଜେ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ବସ୍ତୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିଜର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦର କେନ୍ଦ୍ର ବାହାରେ ନୁହେଁ, ନିଜର ଭିତରେ ଥାଏ । ସେ “ଆତ୍ମତୃପ୍ତ” ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ନିଜ ଭିତର ପୂର୍ଣ୍ଣ । ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅଭାବବୋଧ ନାହିଁ । ସାଧାରଣ ଲୋକ ନିଜକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବି ବାହ୍ୟ ସାଧନାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣି ନିଜ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତାଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ।
ସେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ଜୟ-ପରାଜୟକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି । ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ରୂପ । “ତସ୍ୟ କାର୍ୟଂ ନ ବିଦ୍ୟତେ” ଅର୍ଥ, ଏହା ନୁହେଁ ଯେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି କିଛି କାମ କରିବେ ନାହିଁ । ଏହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ । ସେ କର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ନଥାଏ। ତାଙ୍କର କର୍ମ ସର୍ବଦା ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହୁଏ । ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଜୀବନମୁକ୍ତିର ଧାରଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଯିଏ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି, ସେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ କେବଳ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକାଶ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମିତ କର୍ମ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ କର୍ମର ଫଳରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବାହ୍ୟ ବିଷୟସୁଖରେ ନୁହେଁ, ଆପଣାର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ “ଆତ୍ମରତି” କରେ । ସେ ଭୌତିକ ଜଗତର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟଠାରୁ ପ୍ରଶଂସା, ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ଭୌତିକ ଲାଭ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ତୃପ୍ତ । ଏହା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଭାବବୋଧ ନଥାଏ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସନ୍ତୋଷ ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିରୁ ନୁହେଁ; ଏହା ଆନ୍ତରିକ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନିରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି I

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ମଣିଷର ବ୍ୟବହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ – ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ । ସାଧାରଣତଃ ଲୋକେ ପ୍ରଶଂସା, ପଦ, ଧନ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି । ଏହି ବାହ୍ୟ ପ୍ରେରଣା ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ତେଣୁ ଏହା ଚିନ୍ତା ଓ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର “ଆତ୍ମରତି” ବ୍ୟକ୍ତି ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ। ଗୀତାର “ଆତ୍ମତୃପ୍ତ” ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ଅଭାବବୋଧରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅନୁଭୂତିରୁ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ରହେ। ଯିଏ ନିଜ ଭାବନାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ, ସେ ଜୀବନର ଚାପ, ବିଫଳତା ଓ ସମସ୍ୟାକୁ ସହଜରେ ସମ୍ଭାଳିପାରେ। ଗୀତାର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖିଥାନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ମାନସିକ ଭାବେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସଂଯମୀ କରେ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ସମ୍ବନ୍ଧ, ଆଶା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଏକ ସଂଗ୍ରହ । ଅନେକ ସମୟରେ ଘରୋଇ କଳହର ମୂଳ କାରଣ ଅସନ୍ତୋଷ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ଓ ତୁଳନା ପାଇଁ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନଥାଏ, ସେ ନିଜର ଅଭାବବୋଧକୁ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି “ଆତ୍ମତୃପ୍ତ”, ସେ ନିଜ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରେ । ତାଙ୍କର ମନରେ ଅଭାବବୋଧ ନଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶାର ଭାର ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ପରିବାରରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସମନ୍ୱୟର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ହୁଏ । “ତସ୍ୟ କାର୍ୟଂ ନ ବିଦ୍ୟତେ”ର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ପଳାୟନ କରନ୍ତି। ବରଂ ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭାର ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରେମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧରୁ ପ୍ରେରିତ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ମାତା କିମ୍ବା ପିତା ଯଦି ଆନ୍ତରିକ ସନ୍ତୋଷରେ ଥାନ୍ତି, ସେ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଲାଳନ-ପାଳନକୁ କୌଣସି ପ୍ରତିଫଳର ଆଶା ବିନା କରିପାରନ୍ତି । ଏଥିରେ ତାଙ୍କର ସେବାରେ ଅଭିମାନ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ ନଥାଏ । ଆତ୍ମରତି ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି। ପରିବାରରେ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା, ମତଭେଦ, ରୋଗ-ବ୍ୟାଧି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଆସିପାରେ । ଯଦି ପରିବାରର କେହି ଏକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସହିଷ୍ଣୁତାର ଉଦାହରଣ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଚରିତ୍ର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ଓ ଘରେ ଏକ ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶ ଗଢ଼ି ଉଠେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ସମାଜରେ ଆଦର୍ଶ ନାଗରିକର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମତୃପ୍ତ, ସେ ବାହ୍ୟ ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପରତାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅନ୍ୟାୟ ବା ଶୋଷଣରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଆନ୍ତରିକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ସଦାଚାର ଓ ନୀତିପରାୟଣତା ପଥରେ ସର୍ବଦା ରହିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ କର୍ମ କରେନାହିଁ । ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ କେବଳ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ । ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥମୁକ୍ତ ଓ ସେବାମୂଳକ । ଏପରି ଲୋକ ସମାଜରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନୈତିକ ମାନଦଣ୍ଡ ସ୍ଥାପନ କରିପାରନ୍ତି ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯