ନିୟତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ୱଂ କର୍ମ ଜ୍ୟାୟୋ ହ୍ୟକର୍ମଣଃ ।ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ ନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ୟେଦକର୍ମଣଃ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୮ ଶ୍ଳୋକ :

ନିୟତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ୱଂ କର୍ମ ଜ୍ୟାୟୋ ହ୍ୟକର୍ମଣଃ ।
ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ ନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ୟେଦକର୍ମଣଃ ॥

ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କର । କାରଣ କର୍ମ କରିବା, କର୍ମ ନ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ । କର୍ମ ବିନା ତୁମେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମଯୋଗର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ କର୍ମ ବିନା ଅଚଳ । ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, ଚିନ୍ତା ଏସବୁ କର୍ମର ଅଂଶ । ତେଣୁ “ମୁଁ କିଛି କରିବିନି” ବୋଲି କହିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଅସମ୍ଭବ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଅକର୍ମ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; କର୍ମ ହେଉଛି ଜୀବନର ନିୟମ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ନିୟତ କର୍ମ’। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କର ଜୀବନରେ କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥାଏ – ପରିବାର ପ୍ରତି, ସମାଜ ପ୍ରତି, ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ଓ ନିଜ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି । ସେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଦୁର୍ବଳତାର ଚିହ୍ନ। ନିଜ କର୍ମକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ସହ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ନୈତିକ ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରେ । ଗୀତା ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଯେ କର୍ମ କେବଳ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ । ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କର୍ମ କଲେ ମଣିଷ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ । ଏହିପରି କର୍ମ ମୋକ୍ଷର ପଥକୁ ସୁଗମ କରେ । କର୍ମରୁ ପଳାୟନ ନୁହେଁ, କର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ମଣିଷ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଓ ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା । ଏହି ପରିବେଶରେ ମଣିଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଦାୟିତ୍ୱ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ତ୍ୟାଗର ଶିକ୍ଷା ପାଏ । ପରିବାରରେ ଜଣେ ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର, କନ୍ୟା କିମ୍ବା ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ସେହି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଏଡ଼ାଇବା ମାନେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରତି ନୁହେଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ କରିବା। ଗୀତା କହେ – କର୍ମ ବିନା ଶରୀର ଧାରଣ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆର୍ଥିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ଭାବନାତ୍ମକ ସମର୍ଥନ, ସନ୍ତାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କର ସେବା ଏସବୁ କର୍ମ ବିନା ପରିବାର ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ । “ମୁଁ ସବୁ କିଛି ଛାଡ଼ିଦେବି” ବୋଲି ଭାବିବା ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଅବ୍ୟବହାରିକ ଓ ଅସଙ୍ଗତ ଅଟେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଭୋଗର କ୍ଷେତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ସାଧନାର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖାଏ । ପରିବାରରେ ରହି ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କର୍ମ କଲେ, ଆଶା ବା ପ୍ରତିଦାନ ଛାଡ଼ି ସେବା କଲେ, ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଏହା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ପ୍ରାୟୋଗିକ ରୂପ । ଆଜିର ଯୁଗରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ନାମରେ ଅନେକେ ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ପଳାୟନ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ସ୍ମରଣ କରାଏ – ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଦାୟିତ୍ୱ ତ୍ୟାଗରୁ ନୁହେଁ ।
ସମାଜ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର ବିସ୍ତୃତ ରୂପ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିର କର୍ମ, ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣ ସମାଜର ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମାଜ ପାଇଁ ହାନିକାରକ । ଯଦି ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ “ମୁଁ କିଛି କରିବିନି” ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବ । କୃଷକ ଚାଷ ନ କଲେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିବ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷକ ପାଠ ନ ପଢାଇଲେ ଜ୍ଞାନ ଅବିକଶିତ ରହିବ, ଚିକିତ୍ସକ ଚିକିତ୍ସା ନ କଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂକଟ ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ଏହିପରି ଭାବେ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିକା ଏକ ନିୟତ କର୍ମର ରୂପ । ଗୀତା ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖାଏ। ଏଠାରେ କର୍ମ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହେବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ସହ କରେ, ସମାଜରେ ବିଶ୍ୱାସ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସହଯୋଗର ଭାବ ଗଢ଼ିଉଠେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝାଏ ଯେ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ପଳାୟନ କରିବାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ବୋଲି ଭ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସମାଜ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କର୍ମ କରିବା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଧର୍ମ । ସମାଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କର୍ମ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଯେଉଁ ସମାଜରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ନିଷ୍ଠା ସହ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେହି ସମାଜ ଶାନ୍ତ, ସୁସଂଗଠିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ ।

ମଣିଷର ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ କ୍ରିୟାଶୀଳ। ଚିନ୍ତା, ଭାବନା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏସବୁ ମନୋକ୍ରିୟା । ଏହି କାରଣରୁ ମଣିଷ କେବେ ବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କର୍ମ ମଣିଷର ମାନସିକ ସମତୁଳନ ପାଇଁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । କାମ ନଥିଲେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଅବସାଦ, ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ନିରର୍ଥକତାର ଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “କର୍ମ ଜ୍ୟାୟୋ ହ୍ୟକର୍ମଣଃ” ବୋଲି ସୂଚିତ କରୁଛନ୍ତି – କର୍ମ ନ କରିବାଠାରୁ କର୍ମ କରିବା ମାନସିକ ଭାବେ ଉତ୍ତମ । ମଣିଷ ମନର ଶାନ୍ତି କର୍ମରୁ ପଳାୟନରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସଠିକ୍ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମରେ ମିଳେ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ମଣିଷ କେବଳ ଚେତନା ନୁହେଁ, ସେ ଏକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ସତ୍ତା । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀର ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନର ପ୍ରକୃତି–ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ମତ । ପୁରୁଷ ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତି କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଏବଂ ଶରୀର ଥିବାରୁ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିର କ୍ରିୟାରୁ ଅଲଗା ରହିପାରେ ନାହିଁ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଅକର୍ମ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଜେ ଏକ କ୍ରିୟା । ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଚିନ୍ତା କରିବା, ଇଚ୍ଛା କରିବା ଏସବୁ କର୍ମର ରୂପ । ତେଣୁ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, କର୍ମ ସହ ରହିଥିବା ଅହଂକାର ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହେଉଛି ଗୀତାର ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯