ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୨ ଶ୍ଳୋକ : ବ୍ୟାମିଶ୍ରେଣେବ ବାକ୍ୟେନ ବୁଦ୍ଧିଂ…

ବ୍ୟାମିଶ୍ରେଣେବ ବାକ୍ୟେନ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୋହୟସୀବ ମେ ।
ତଦେକଂ ବଦ ନିଶ୍ଚିତ୍ୟ ଯେନ ଶ୍ରେୟୋଽହମାପ୍ନୁୟାମ୍ ॥

ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଆପଣଙ୍କର ମିଶ୍ରିତ (ଅସ୍ପଷ୍ଟ) କଥାରେ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହେଲା ପରି ଲାଗୁଛି । ତେଣୁ ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକମାତ୍ର ପଥ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶ୍ରେୟ (ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଗଭୀର ଦ୍ଵନ୍ଦ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ଓ ସନ୍ୟାସର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏହା ସହିତ ସେ କର୍ମ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା । ସେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯଦି ଜ୍ଞାନ କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟାନକ କର୍ମ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କାହିଁକି ? ଯଦି କର୍ମ ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ସନ୍ୟାସ ଓ ଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ କାହିଁକି ? ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁଛନ୍ତି ଯେ, ମିଶ୍ରିତ ଉପଦେଶ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗୋଟିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିଶ୍ଚିତ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ କୁହନ୍ତୁ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ “ଶ୍ରେୟ” – ଅର୍ଥାତ୍‌ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଦେଇପାରିବ। ଅର୍ଜୁନ ତତ୍କାଳିକ ସୁଖ ବା ପଳାୟନକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି; ସେ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏବଂ ନୀତିସମ୍ମତ ପଥ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନୋଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାର ସନ୍ଦେହ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ମାନବଜାତିର ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ।
ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି, ସେହି ସନ୍ଦେହ ଆଜିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାରର ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ପ୍ରାୟତଃ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ପିତାମାତା, ଜୀବନସଙ୍ଗୀ, କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ ପରିଜନମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥାନ୍ତି । କେହି କହନ୍ତି – “ନିଜ ସୁଖକୁ ପ୍ରଥମେ ଭାବ,” ଆଉ କେହି କହନ୍ତି – “ପରିବାର ପାଇଁ ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କର।” ଏହିପରି ବିରୋଧାଭାସୀ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ପରିବାରସଦସ୍ୟର ମନସ୍ଥିତି ଠିକ୍‌ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭୁଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ ।

ପରିବାରରେ ସଂକଟ ସମୟରେ କେବଳ ତତ୍କାଳିକ ସୁବିଧା (ପ୍ରେୟ) ନୁହେଁ, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମଙ୍ଗଳ (ଶ୍ରେୟ) ବିଚାର କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଯଥା – ସନ୍ତାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ସେବା, କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ଦାୟିତ୍ୱ – ଏସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମିଶ୍ରିତ ବାକ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଛି । ଦାର୍ଶନିକ ଭାଷାରେ ଏହା ମାନବ ଚେତନାର ଏକ ମୌଳିକ ସମସ୍ୟା- ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଜୀବନଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅସମର୍ଥତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବେ କର୍ମତ୍ୟାଗର ଗୁରୁତ୍ୱ କହୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେବେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ- ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ କ’ଣ ? ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ, ନା କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରହି ଜ୍ଞାନର ସାଧନା ? ଅର୍ଜୁନ “ଶ୍ରେୟ” ଚାହୁଁଛନ୍ତି- ଅର୍ଥାତ୍‌ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ ପଥ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ଯୋଦ୍ଧା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ମାର୍ଗର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ – ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗ । ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗ ଜ୍ଞାନ ଓ ସନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗ କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଜୀବନର ମୂଳ ଆଧାର ମାନେ । ଅର୍ଜୁନ ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ନା ଏକରୁ ଅନ୍ୟକୁ ଅଲଗା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ? ଏହିପରି ଭାବରେ, ଗୀତା ୩:୨ ଶ୍ଳୋକ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ମାନବ ଜୀବନର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ – “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ର ଏକ ସଂଗଠିତ ଓ ଗଭୀର ଉପସ୍ଥାପନ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯