ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧ ଶ୍ଳୋକ : ଜ୍ୟାୟସୀ ଚେତ୍ କର୍ମଣସ୍ ତେ..

ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ
ଜ୍ୟାୟସୀ ଚେତ୍ କର୍ମଣସ୍ ତେ ମତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଜନାର୍ଦନ ।
ତତ୍ କିଂ କର୍ମଣି ଘୋରେ ମାଂ ନିଯୋଜୟସି କେଶବ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ – “ହେ ଜନାର୍ଦନ ! ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମତରେ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ (ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ) କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ହେ କେଶବ ! ଏହି ଭୟଙ୍କର କର୍ମ (ଯୁଦ୍ଧ) ରେ ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛନ୍ତି ?”
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ କହିଲେ । ସେଠାରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉପୁଜିଲା – ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ମାର୍ଗ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ କର୍ମ, ବିଶେଷକରି ହିଂସାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ କାହିଁକି ? ଅର୍ଜୁନ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗ ଯଦି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ, ତେବେ କର୍ମ ମାର୍ଗ ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି । ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ମାନବୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ – ଚିନ୍ତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କି କର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ? ତ୍ୟାଗ ଉତ୍ତମ କି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ?
ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି – ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ କର୍ମର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ ? ଏହା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାରିବାରିକ ମଣିଷର ମନରେ ଉପଜୁଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପ୍ରତିବିମ୍ବ । ପରିବାର ଜୀବନରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାୟ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ – ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ନା, ପାରିବାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ? ଅର୍ଜୁନଙ୍କ “ଘୋର କର୍ମ” ଭଳି, ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ କଠିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ପଡ଼େ – ବୃଦ୍ଧ ମା–ବାପାଙ୍କ ସେବା, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ଦାୟିତ୍ୱ, କିମ୍ବା ପାରିବାରିକ ସଂଘର୍ଷ । ଏସବୁ କାମ ସହଜ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇଦେଲେ ପରିବାର ଓ ସମାଜର ସମତୁଳନ ଭାଙ୍ଗିଯିବ । ଗୀତା ଏଠାରେ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ – ତ୍ୟାଗ ମାନେ ଘରଛାଡ଼ି ଦେବା ନୁହେଁ । ବରଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେପରି କହିଥିଲେ ଯେ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର, ସେହିପରି ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ସହ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ । ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଯଦି ଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ଧରିନିଆଯାଏ – “ମୁଁ ଆତ୍ମା, ସମ୍ପର୍କ ମିଥ୍ୟା” – ତେବେ ନିଷ୍ଠୁରତା ଆସିପାରେ । ଆଉ ଯଦି କର୍ମକୁ କେବଳ ଧରାଯାଏ – ନିରନ୍ତର କାମ, ଚିନ୍ତା ଓ ଆଶା – ତେବେ ମାନସିକ ଦାସତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିହେବ । ଗୀତା ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ସମତୁଳନ ଶିଖାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଏକ କର୍ମଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ମା–ବାପା ଭାବେ, ସନ୍ତାନ ଭାବେ, ସହଧର୍ମିଣୀ କିମ୍ବା ସହଧର୍ମୀ ଭାବେ ନିଜ ଭୂମିକା ପାଳନ କରିବା ହିଁ କର୍ମ; ଏବଂ ତାହାକୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କରିବା ହିଁ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକାଶ । ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ କହେ – ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରି ମୋକ୍ଷ ନୁହେଁ, ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ରହି ସଚେତନ, ନିଷ୍କାମ ଓ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ।

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ସହ – ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କି ଜ୍ଞାନ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିବାଦକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାଂଖ୍ୟ ଭାବଧାରା ଆଧାରିତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ – ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, କର୍ମ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଗୌଣ ମନେ ହୁଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ୱାଭାବିକ – ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତି କାହିଁକି ? ଏଠାରେ ଗୀତା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦାର୍ଶନିକ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରସ୍ତାବ କରେ । ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମକୁ ବିରୋଧୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ଉନ୍ନତିର ଦୁଇଟି ପୂରକ ପଥ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମତ୍ୟାଗ ସମ୍ଭବ, ସାଧାରଣ ମାନବ ପାଇଁ କର୍ମ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଏହି କର୍ମ ଆସକ୍ତିରହିତ ହେଲେ, ସେହି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ପଥକୁ ନେଇଯାଏ – ଏହା ଗୀତାର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ ।
ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକତାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି । ‘ରିପବ୍ଲିକ୍’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ନୀତିମୟ ଜୀବନର ମୂଳ ଆଧାର, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ଅନ୍ୟାୟର କାରଣ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ପ୍ଲାଟୋ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ସମୀପତା ଦେଖାଏ – ଜ୍ଞାନ ଯଦି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତେବେ କର୍ମର ମୂଲ୍ୟ କଣ? କିନ୍ତୁ ପ୍ଲାଟୋ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀକୁ ‘ଦାର୍ଶନିକ–ରାଜା’ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବାକୁ କହିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ସେ ଗୀତାର ଧାରଣା ସହ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି – ଜ୍ଞାନ କର୍ମକୁ ବାରଣ କରେନାହିଁ, ବରଂ ନୀତିମୟ କର୍ମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ମୋକ୍ଷ (ନିର୍ବାଣ) ର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି ପ୍ରଜ୍ଞା (ଜ୍ଞାନ) – ଅନିତ୍ୟତା, ଦୁଃଖ ଓ ଅନାତ୍ମତାର ସଠିକ୍ ବୋଧ। ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ କର୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇନଥାଏ; ବରଂ ସମ୍ୟକ୍ କର୍ମ, ସମ୍ୟକ୍ ଆଜୀବିକା ଓ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମୃତି ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ କର୍ମକୁ ନୀତିମୟ କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଏକ ଉତ୍ତର ମିଳେ – ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମ ଅନାବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଏହା ମନଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ।
ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ବାସ୍ତବତା । କର୍ମ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗି ତାହାକୁ ବନ୍ଧନରେ ପକାଏ । ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ, ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚରିତ୍ର – ଏହି ତ୍ରିରତ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ । ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମତ୍ୟାଗ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ସହ ସାମ୍ୟ ରଖେ – ଯଦି ଜ୍ଞାନ ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ, ତେବେ କର୍ମ କାହିଁକି ? କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଗୀତା ଜୈନ ଦର୍ଶନରୁ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଏ । ଗୀତା କର୍ମତ୍ୟାଗକୁ ନୁହେଁ, କର୍ମଫଳ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗକୁ ମୁଖ୍ୟ କରେ। ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଘୋର କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ କରାଯାଇପାରେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯