ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୭ ଶ୍ଳୋକ :ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣାଂ ହି ଚରତାଂ..

ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣାଂ ହି ଚରତାଂ ଯନ୍ମନୋଽନୁବିଧୀୟତେ ।
ତଦସ୍ୟ ହରତି ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ବାୟୁର୍ନାବମିବାମ୍ଭସି ॥

ଯେଉଁ ମନ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଇ ମନ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିକୁ ହରଣ କରିନିଏ, ଯେପରି ଜଳରେ ଚାଲୁଥିବା ନୌକାକୁ ବତାସ ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥରେ ନେଇଯାଏ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ମନ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଏକ ସମୁହସ୍ଥଳୀ । ଏପରି ପରିବେଶରେ ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନି, ତେବେ ସାଧାରଣ ଛୋଟ ଆକର୍ଷଣ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାରିବାରିକ ବିବାଦର କାରଣ ହୋଇପାରେ । ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ବିବେକହୀନ ହୋଇଯାଏ ଓ କଥା, ବ୍ୟବହାର ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅସଂଯମ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ପରିବାର ହେଉଛି ଏକ ନୌକା ଓ ପରିବାରସଦସ୍ୟମାନେ ତାହାର ଯାତ୍ରୀ । ଯଦି ପରିବାରର କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ରୋଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୋଗାକାଂକ୍ଷାର ବତାସରେ ଭାସିଯାଏ, ତେବେ ସମଗ୍ର ପରିବାରର ସମନ୍ୱୟ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ । ଏକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରିବାରିକ ପରିବେଶକୁ ଅଶାନ୍ତ କରିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସହନଶୀଳତା, ବୁଝାମଣା ଓ ସମ୍ମାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ସମାଜ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମୁହ । ବ୍ୟକ୍ତିର ମନୋଭାବ, ବ୍ୟବହାର ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଶି ସମାଜର ଚରିତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠେ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନି, ସେତେବେଳେ ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ହିଂସା, ଅନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାୟ ସମାଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତି ଯାଏ । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମାଜ ଅଶାନ୍ତ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇପଡ଼େ । ସମାଜ ହେଉଛି ଏକ ନୌକା ଏବଂ ତାହାର ନାଗରିକମାନେ ତାହାର ଯାତ୍ରୀ । ଯଦି ସମାଜର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ, ଭୋଗବାଦ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ବତାସରେ ଭାସିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ସମଗ୍ର ସମାଜର ଦିଗଭ୍ରମ ଘଟେ । ନୀତି, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଧୀରେଧୀରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ ।
ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟର ମନ ପ୍ରାୟତଃ ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏହି ଉତ୍ତେଜନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମନକୁ ପଠାନ୍ତି । ଯଦି ମନ ଏହି ଉତ୍ତେଜନାକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିର ବିଚାରଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ impulsivity ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଗୀତା ୨:୬୭ରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯିବା” ଅବସ୍ଥା ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ stimulus-driven behaviour ସହ ସମ୍ପର୍କିତ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସୁଖ କିମ୍ବା ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲାଭକୁ ଅବହେଳା କରେ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତା, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ମାନସିକ ଅସନ୍ତୁଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେପରି ବତାସ ନୌକାର ଦିଗ ବଦଳାଇଦିଏ, ସେହିପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରି ବୁଦ୍ଧିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ । ଏହାର ପରିଣାମରେ ନିଷ୍ପତ୍ତିଗତ ଭୁଲ ଘଟେ ।

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟର ଆନ୍ତରିକ ଗଠନ ହେଉଛି – ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ (ମନସ୍), ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ମନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚାହିଦା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପରିଣତ କରେ, ଓ ବୁଦ୍ଧି ବିବେକଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛି । ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ରମ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ – ଅର୍ଥାତ୍‌ ବୁଦ୍ଧି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜ୍ଞା ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ବ୍ୟବହୃତ “ପ୍ରଜ୍ଞା” ଶବ୍ଦ କେବଳ ବୌଦ୍ଧିକ ଜ୍ଞାନକୁ ସୂଚିତ କରେନି, ବରଂ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବିବେକକୁ ଉଦ୍‌ବୋଧିତ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ । ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଅବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ନୌକା ଓ ବତାସର ଉପମା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରତୀକ କରେ । ନୌକା ହେଉଛି ମନ–ବୁଦ୍ଧିର ସଂଯୁକ୍ତ ଯାନ, ବତାସ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି, ଏବଂ ନୌକାଚାଳକ ହେଉଛି ବିବେକ । ଯଦି ବିବେକ ସଚେତନ ନୁହେଁ, ତେବେ ଜୀବନ ମୋକ୍ଷପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସଂସାରବନ୍ଧନରେ ଅଟକିଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯