ରାଗ (ଆସକ୍ତି), ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି ମୋର ଶରଣ ନିଅ

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୪:୧୦ ଶ୍ଳୋକ :

ବୀତରାଗଭୟକ୍ରୋଧା ମନ୍ମୟା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ ।
ବହବୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ ଭାବମାଗତାଃ ॥

ଯେଉଁମାନେ ରାଗ (ଆସକ୍ତି), ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ମନରେ ଧାରଣ କରି ମୋର ଶରଣ ନିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରୂପକ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ ମୋର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରୁଛନ୍ତି । ମନର ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଦୋଷ, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ, ମନୁଷ୍ୟକୁ ବନ୍ଧନରେ ରଖେ । ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୈବୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ । ଏଠାରେ “ବୀତରାଗଭୟକ୍ରୋଧା” ଶବ୍ଦ ମନୁଷ୍ୟମନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ବାଧାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ । ରାଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି, ଯାହା ମନକୁ ବନ୍ଧନରେ ପକାଇ ରଖେ । ଭୟ ମନରେ ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଦୁର୍ବଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ । କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ବିବେକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ । ଏହି ତିନୋଟି ଦୋଷ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ପ୍ରମୁଖ ବାଧା । ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ କେବଳ ସାଧାରଣ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିବା । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ଯେ ସେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶରୀର ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ସେତେବେଳେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଆପେହିଁ ଦୂର ହୋଇଯାଏ । “ମନ୍ମୟା” ଓ “ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ” ଶବ୍ଦ ଭକ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସୂଚାଏ । କେବଳ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ଶରଣାଗତି ଓ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନରେ ଧାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦୈବୀ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚାଏ ।

“ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା” ବାକ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନକୁ ତପସ୍ୟା ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ଅନୁଭୂତି – ଆତ୍ମା ଶାଶ୍ୱତ, ଅବିନାଶୀ ଓ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକାତ୍ମ । ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ମନର ମଳକୁ ଦହନ କରେ । ତେଣୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଏଠାରେ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧିର ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ । “ମନ୍ମୟା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ” ଶବ୍ଦଦ୍ୱୟ ଭକ୍ତି ଓ ଶରଣାଗତିର ଦାର୍ଶନିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ। କେବଳ ବୁଦ୍ଧିଜାତ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଚିତ୍ତର ସମର୍ପଣ ଓ ଦୈବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କ ଆବଶ୍ୟକ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ପଥ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୋଟିଏ ସାଧନାର ଦୁଇଟି ପଥ ।“ମଦ୍ଭାବମାଗତାଃ” ବାକ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷର ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ନିହିତ । ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନାର ଉନ୍ନତ ଅବସ୍ଥା । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ ଓ ଦୈବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ଵର ଅନୁଭୂତି ହାସଲ କରେ । ଏହାକୁ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମନୋଵୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ବିଷୟ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ମନୋବିକଳତା ଓ ନିରାଶା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହା ଅନେକ ସମୟରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଅବସାଦର ମୂଳ କାରଣ ହୁଏ । ଭୟ ମନରେ ଅସୁରକ୍ଷାବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଭବିଷ୍ୟତ୍‌ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତା, ହାରିଯିବାର ଭୟ ବା ସମ୍ମାନ ହାନିର ଆଶଙ୍କା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସୃଜନଶୀଳତାକୁ ଅବରୋଧ କରେ । ଭୟ ମନକୁ ସଙ୍କୋଚିତ କରେ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଟକାଇ ଦିଏ । କ୍ରୋଧ ହେଉଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଓ ଭୟର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା । ଏହା ମନର ସମତାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥାଏ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରେ । ଶ୍ଳୋକରେ “ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା” ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୋଶୁଦ୍ଧିର ପଥ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଚେତନତା । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଭାବନାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ବୁଝିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ । ଏହାକୁ ଭାବନାତ୍ମକ ପ୍ରଜ୍ଞା କୁହାଯାଏ । “ମନ୍ମୟା” ଅର୍ଥାତ୍ ଉଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶରେ ମନକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବା । ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ଆଦର୍ଶ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିମ୍ନସ୍ତରୀୟ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଏହା ମନକୁ ଶାନ୍ତି, ସମତା ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇଥାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯