କର୍ମଣୈବ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦୟଃ।ଲୋକସଂଗ୍ରହମେବାପି ସମ୍ପଶ୍ୟନ୍ କର୍ତୁମର୍ହସି।।

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୨୦ ଶ୍ଳୋକ :

କର୍ମଣୈବ ହି ସଂସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତା ଜନକାଦୟଃ।
ଲୋକସଂଗ୍ରହମେବାପି ସମ୍ପଶ୍ୟନ୍ କର୍ତୁମର୍ହସି।।

କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଜନକ ଆଦି ମହାପୁରୁଷମାନେ ସିଦ୍ଧି (ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଲୋକସଂଗ୍ରହ (ସମାଜର ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ କଳ୍ୟାଣ) ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ବା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ । ଏଠାରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ରାଜା ଜନକ ଜଣେ ମହାନ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ଵେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥିଲେ, ବରଂ କର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ପାଳନ କରିଥିଲେ । ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ । ମହାପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ନିଜର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜର କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ହୁଏ ।
କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କର୍ମ କରିବା ହିଁ ସତ୍ୟ ପଥ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଫଳର ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ । ରାଜା ଜନକ ଜଣେ ମହାନ ରାଜା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ । ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେ କେବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଦେଖାଏ ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସଂସାରକୁ ଛାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ବରଂ ସଂସାରରେ ରହି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ । ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କେବଳ ନିଜର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ହୁଏ । ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଯଦି ମହାପୁରୁଷମାନେ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ, ତେବେ ସମାଜରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେବ ।
ପରିବାରର ସୁସ୍ଥ ଓ ସୁଖୀ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ପିତା, ମାତା, ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କଲେ ପରିବାରରେ ସମନ୍ୱୟ, ସ୍ନେହ ଓ ଶାନ୍ତି ବିକଶିତ ହୁଏ । ଯଦି କେହି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରେ, ତେବେ ପରିବାରରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଷ୍ଠା ଓ ନିସ୍ଵାର୍ଥ ଭାବରେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରେ, ତେବେ ସମଗ୍ର ପରିବାର ସୁଖୀ ଓ ସୁସ୍ଥିର ହୁଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି ଯେ ପରିବାରର ବଡ଼ମାନେ ଛୋଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ହେବା ଉଚିତ । ଛୋଟମାନେ ସଦା ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଯଦି ବଡ଼ମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଛୋଟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ ଏବଂ ପରିବାରରେ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର ବିକଶିତ ହେବ।
ସମାଜ ଏକ ସଂଗଠିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯଦି ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି, ସମନ୍ୱୟ ଓ ପ୍ରଗତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ତେଣୁ ଗୀତା ଏହି ଶ୍ଳୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ସୁସ୍ଥିରତା ପାଇଁ କର୍ମର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଉଦାହରଣ ସମାଜିକ ନେତୃତ୍ୱର ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ । ସେ ଜଣେ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ । ସେ ନିଜର ମୋକ୍ଷ ସହିତ ସମାଜର କଳ୍ୟାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ସମାଜର ନେତାମାନେ ଯଦି ନିଷ୍ଠା ଓ ନିସ୍ଵାର୍ଥ ଭାବରେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜର ଉନ୍ନତି ଓ ସ୍ଥିରତା ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ । ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କେବଳ ନିଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ସମାଜର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।
ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକ କର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । ସାଧାରଣତଃ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଯେ, କର୍ମ ବନ୍ଧନର କାରଣ, କାରଣ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହେ ଯେ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଫଳର ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ରାଜା ଜନକ ଜଣେ “କର୍ମଯୋଗୀ” ଥିଲେ, ଯିଏ ସଂସାରରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ ସଂସାରର କର୍ମ କରିବା ସତ୍ତ୍ଵେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ । ଏହା ଗୀତାର ଏହି ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଲୋକସଂଗ୍ରହର ଅର୍ଥ କେବଳ ସାମାଜିକ କଳ୍ୟାଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଓ ସମନ୍ୱୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା । ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଅଂଶ ଏବଂ ତାହାର କର୍ମ ସୃଷ୍ଟିର ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କର୍ମ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୂହିକ ଓ ବିଶ୍ୱମୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯