ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୩୮ ଶ୍ଳୋକ :ସୁଖଦୁଃଖେ ସମେ କୃତ୍ୱା..

ସୁଖଦୁଃଖେ ସମେ କୃତ୍ୱା ଲାଭାଲାଭୌ ଜୟାଜୟୌ ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାୟ ଯୁଜ୍ୟସ୍ୱ ନୈବଂ ପାପମବାପ୍ସ୍ୟସି ॥

ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି, ବିଜୟ ଓ ପରାଜୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦଗୁଡିକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ତୁମେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅ। ଏଭଳି କରିଲେ ତୁମେ କୌଣସି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜୟ-ପରାଜୟ) ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କର୍ମ କରେ କିନ୍ତୁ ଫଳରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି, ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗୀ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି । କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପ୍ରତି ଆଶା କିମ୍ବା ଭୟ ରଖ ନାହିଁ । ଏହି ଭାବନାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ, ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ “ପାପ” ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ସମାଜରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ସମୟରେ ଆଲୋଚନା-ପ୍ରଶଂସା, ସଫଳତା-ବିଫଳତା, ସବୁ ଆସିଥାଏ । ଗୀତା କହେ, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ସମାଜ ମୂଳତଃ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମକୁ କେବଳ ଲାଭ, ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ସଫଳତା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେବ, ତେବେ ସମାଜରେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ହିଂସା ଓ ଅନୀତି ବଢ଼ିଯିବ । ଗୀତା ସମାଜକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି ଯେ ସୁଖ–ଦୁଃଖ ଓ ଜୟ–ପରାଜୟକୁ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନୀତିର ପଥରେ ଅତୁଟ ରହିପାରିବ । ଏହି ସମତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ସାମାଜିକ ସହନଶୀଳତା, ନ୍ୟାୟବୋଧ ଓ ମାନସିକ ସୁସ୍ଥତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଇଥାଏ । ଆଧୁନିକ ସମାଜ ସଫଳତାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ବିଫଳତାକୁ ଅବମାନନା କରେ । ଏହାର ପରିଣାମରେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ, ଚାପ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ । ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଳୋକ ସମାଜକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ବିଫଳତା ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଂଶ। ଯେଉଁ ସମାଜ ବିଫଳତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ରୂପେ ମାନେ, ସେଇ ସମାଜ ଅଧିକ ମାନବିକ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ସେହିପରି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଆଶା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆଶଙ୍କା ସ୍ୱାଭାବିକ । କିନ୍ତୁ ଅତିଆଶା ଓ ଅତିଆକାଂକ୍ଷା ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଶିକ୍ଷା ପରିବାରକୁ ସହନଶୀଳ, ସହଯୋଗୀ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ । ପିତା–ମାତା, ସନ୍ତାନ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଏକ ମୂଳ ନୀତି ସ୍ଥାପନ କରେ – କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସର୍ବଦା ଫଳ ଆଶାରୁ ଉଚ୍ଚ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ “ମୋତେ କଣ ମିଳୁଛି” ଭାବନା ଅପେକ୍ଷା “ମୁଁ କଣ ଦେଉଛି” ଭାବନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରେମ ଗଭୀର ହୁଏ । ସମତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ସହ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ସମାଜ ଅଧିକ ନ୍ୟାୟମୟ ଓ ପରିବାର ଅଧିକ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖମୟ ହୁଏ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣା ହେଉଛି ନିଷ୍କାମ କର୍ମ । କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଂଶ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହିଁ ବନ୍ଧନର କାରଣ । ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ସମତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରେ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଧନ କରେ ନାହିଁ । ଏହି ଧାରଣା ଉପନିଷଦୀୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସୁଖ–ଦୁଃଖ ଓ ଜୟ–ପରାଜୟ ଶରୀର ଓ ମନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଆତ୍ମା ସହ ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝି କର୍ମ କରେ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ମର ଫଳ ସହ ଆସକ୍ତ କରେ ନାହିଁ । ଏହି ଅନାସକ୍ତି ହିଁ ମୋକ୍ଷ ପଥର ମୂଳ। ସମତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ମନକୁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ପତଞ୍ଜଳୀ ଯୋଗସୂତ୍ରର “ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିନିରୋଧଃ” ଧାରଣା ସହ ଏହାର ଗଭୀର ସାମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ ।
ଷ୍ଟୋଇକ୍ ଦର୍ଶନ କହେ – ଯାହା ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ । ଜୟ–ପରାଜୟ, ଲାଭ–ହାନି ଭଳି ଫଳାଫଳ ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବାହାରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ଓ ମନୋଭାବ ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତାର “ସମତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି” ସହ ପ୍ରାୟ ସମାନ । ଇମ୍ମାନୁଏଲ କାଣ୍ଟ କହନ୍ତି – ନୀତିମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରୁ କରାଯାଏ, ଫଳ କିମ୍ବା ଲାଭର ଆଶାରୁ ନୁହେଁ । ଏହା ଗୀତାର “ନିଷ୍କାମ କର୍ମ” ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହ ସମାନ ।

ଅନ୍ୟପଟେ, ଉପଯୋଗିତାବାଦ (Utilitarianism) ର ପ୍ରଣେତା ଜେରେମି ବେନଥାମ୍ ଓ ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍ ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ତାହାର ଫଳାଫଳ – ସର୍ବାଧିକ ସୁଖ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ୨:୩୮ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫଳକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ଦେଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଏ । ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ଦର୍ଶନ, ବିଶେଷକରି ଜାଁ–ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ର, ମାନବ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ସାର୍ତ୍ର କହନ୍ତି – ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟୀ, ଏବଂ ଫଳାଫଳର ଭାର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ । ଏଠାରେ ଗୀତା ସହ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ – ଗୀତା କର୍ମ କରିବାକୁ କହେ, କିନ୍ତୁ ଫଳକୁ ଈଶ୍ୱର କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱନୀତିର ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦିଏ । ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅତିଦାୟିତ୍ୱ ଜନିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱମୂଳକ ଆତଙ୍କରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ।

🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯