ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୫ ଶ୍ଳୋକ : ପ୍ରସାଦେ ସର୍ବଦୁଃଖାନାଂ..

ପ୍ରସାଦେ ସର୍ବଦୁଃଖାନାଂ ହାନିରସ୍ୟୋପଜାୟତେ ।
ପ୍ରସନ୍ନଚେତସୋ ହ୍ୟାଶୁ ବୁଦ୍ଧିଃ ପର୍ୟବତିଷ୍ଠତେ ॥

ପ୍ରସାଦ (ମନର ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି) ଲାଭ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ନାଶ ହୁଏ । ଯାହାର ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର ଓ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରସାଦ ଲାଭ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ଏଠାରେ “ପ୍ରସାଦ” ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ବାହ୍ୟ ସୁଖ କିମ୍ବା ସୁବିଧାକୁ ସୂଚାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଏହା ମନର ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ଆତ୍ମସମତାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରସାଦ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉଦ୍‌ଭୂତ ହୁଏ । ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମ ମନର ଅସ୍ଥିରତା । ଆଶା-ନିରାଶା, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ଏହି ଅଶାନ୍ତି ଦୁଃଖର ରୂପ ନେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସାଦ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ କେବଳ କମିଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଏ । ଏହି ପ୍ରସନ୍ନତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଫଳ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ଥିରତା । ଅଶାନ୍ତ ମନ ଭ୍ରମିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିବାବେଳେ, ଶାନ୍ତ ମନ ସଠିକ୍ ବିଚାର କରିପାରେ । ଶ୍ଳୋକରେ “ବୁଦ୍ଧିଃ ପର୍ୟବତିଷ୍ଠତେ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବାର ପଥ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷାଳୟ ଓ ମନୋଗଠନର ମୂଳ ଆଧାର । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଶାନ୍ତି, ସମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ସହଯୋଗ ରହେ, ତେବେ ଜୀବନ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ । ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ “ପ୍ରସାଦ”ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନର ଶାନ୍ତି, ସହନଶୀଳତା ଓ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ବୁଝାମଣା । ପରିବାରର ଯେଉଁ ସଦସ୍ୟ ମନରୁ ଶାନ୍ତ, ସେ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁମଧୁର ଭାବେ ଗଢ଼ିପାରେ । ପରିବାରରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଅନେକ ସମୟରେ ଧନ, ମତଭେଦ କିମ୍ବା ଆଶା-ନିରାଶା ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିରୋଧର ମୂଳରେ ଥାଏ ଅଶାନ୍ତ ମନ । ଗୀତା କହେ, ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଆପେଆପେ କମିଯାଏ । ପରିବାରରେ ଜଣେ ମାତ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ସମତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ପରିବେଶକୁ ସକାରାତ୍ମକ କରିପାରେ । ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଅନେକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ପଡ଼େ – ସନ୍ତାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବୃଦ୍ଧ ମାତାପିତାଙ୍କ ଦେଖଭାଳ ଇତ୍ୟାଦି । ଯଦି ମନ ଅଶାନ୍ତ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଭାବାବେଗରେ ହୋଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ମନ ଥିଲେ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ରହେ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ହୁଏ । ପରିବାରରେ ମାତାପିତା ଯଦି ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ପ୍ରଭାବ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଉପରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପଡ଼େ ।
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ । ସମାଜରେ ତାହାର ଆଚରଣ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ମନୋଭାବ ସମଗ୍ର ସାମାଜିକ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ “ପ୍ରସାଦ”ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନର ଶାନ୍ତି, ସମତା ଓ ସଂୟମ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସମାଜରେ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ସମାଜର ଅନେକ ସମସ୍ୟା – ହିଂସା, ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ଭେଦଭାବ, ଦୁର୍ନୀତି – ମୂଳତଃ ମନୁଷ୍ୟର ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସଂଯମିତ ମନର ପରିଣାମ । ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଅବହେଳା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ । ଗୀତା ୨:୬୫ କହେ, ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଆପେଆପେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ । ଅଶାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଆବେଗରେ ଭୁଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ସମାଜରେ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନ୍ୟାୟ, ନୀତି ଓ ସମୁଚିତ ବିଚାରର ଆଧାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିଲେ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଭରସା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ମନ । ମନର ଅବସ୍ଥା ମାନବର ଚିନ୍ତା, ଆଚରଣ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ “ପ୍ରସାଦ”କୁ mental calmness ବୋଲି ବୁଝାଯାଇପାରେ । ଏହା ଏମିତି ଏକ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତେଜନା କିମ୍ବା ଦମନରେ ରହେ ନାହିଁ । ଦୁଃଖ, ଆତଙ୍କ ଓ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍‌ର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଭାବନାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନପାରିବା । ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଅତିଚିନ୍ତା ପରି ନକାରାତ୍ମକ ଭାବନାର ତୀବ୍ରତା କମିଯାଏ । ଏହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ମାନସିକ ଦୁଃଖର ହ୍ରାସ ଘଟେ । ଶ୍ଳୋକର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ଅଶାନ୍ତ ମନ ଥିବାବେଳେ ମସ୍ତିଷ୍କର prefrontal cortex ଠିକ୍ ଭାବେ କାମ କରେ ନାହିଁ, ଫଳରେ ମନୁଷ୍ୟ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନୁଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିଲେ ବିବେକ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ମନରେ ଉଠୁଥିବା ଭାବନାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କିମ୍ବା ଦମନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଚେତନ ଭାବେ ଅବଲୋକନ କରି ସମତାରେ ରହିବା – ଏହାହିଁ ପ୍ରସାଦର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ରୂପ । ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ମନୁଷ୍ୟକୁ ମାନସିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସୁସ୍ଥତା ଦେଇଥାଏ । ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଶିଖିଲେ, ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେ ନାହିଁ, ସେ ଆପେଆପେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ପ୍ରସାଦ କେବଳ ମାନସିକ ସୁଖ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ମନ–ବୁଦ୍ଧିର ଏକ ସମତାମୟ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶମିତ ହୋଇଥାଏ । ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରସାଦ ମନର ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାକୁ ସୂଚାଏ । ଏହି ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତକୁ ସମତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିପାରେ। ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରସାଦ ଲାଭ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ନାଶ ହୁଏ। ଅବିଦ୍ୟା (ଅଜ୍ଞାନ) ଯୋଗୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ଶରୀର–ମନ ସହ ଏକାତ୍ମ କରେ, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ । ପ୍ରସାଦ ଆସିଲେ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ଶମିତ ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ ନାଶ ପାଏ । ଶ୍ଳୋକର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶରେ “ବୁଦ୍ଧିଃ ପର୍ୟବତିଷ୍ଠତେ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ଥିରତା ମାନେ କେବଳ ବିଚାରଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ତତ୍ତ୍ୱବିବେକ – ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ନେଇଯାଏ, ଯାହା ମୋକ୍ଷର ପଥ।
ଏପିକ୍ଟେଟସ୍‌, ସେନେକା ଓ ମାର୍କସ୍ ଅରେଲିଅସ୍‌ ଭଳି ଷ୍ଟୋଇକ୍ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଆପାଥେଆ (Apatheia) ଧାରଣାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ଆପାଥେଆର ଅର୍ଥ ଭାବନାହୀନତା ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆସକ୍ତି ଓ ଆବେଗରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା । ଏହା ଗୀତାର ପ୍ରସାଦ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାମ୍ୟ ରଖେ, କାରଣ ଉଭୟ ମନର ଶାନ୍ତିକୁ ଦୁଃଖମୁକ୍ତିର ମୂଳ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି । ଗୀତା କହେ ଯେ ପ୍ରସାଦ ଆସିଲେ “ସର୍ବଦୁଃଖାନାଂ ହାନିଃ” ହୁଏ – ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ । ଏହି ଧାରଣାକୁ ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ଏପିକ୍ୟୁରସ୍‌‌ଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରେ । ଏପିକ୍ୟୁରସ୍‌ ମତାନୁସାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ହେଉଛି ଆଟାରାକ୍ସିଆ (Ataraxia) – ମନର ଅଶାନ୍ତି ଓ ଭୟର ଅଭାବ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ଗୀତାର ପ୍ରସାଦ ଧାରଣା ସହ ସମାନ ।
ଗୀତାରେ “ପ୍ରସାଦ” ଏକ ଆତ୍ମସାତ୍ମକ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟମନ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପାଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଲାଭ ହୁଏ । ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ଏହାର ସମାନ ଧାରଣା ହେଉଛି “ଉପଶମ” କିମ୍ବା “ନିର୍ବାଣ”। ବୁଦ୍ଧ ଦେବ କହିଥିଲେ – ତୃଷ୍ଣା ହିଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ, ଓ ତୃଷ୍ଣା ନିରୋଧ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ । ଗୀତାର ପ୍ରସାଦ ଓ ବୌଦ୍ଧ ନିର୍ବାଣ – ଦୁହେଁ ମନର ଅଶାନ୍ତିର ଶମନକୁ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଜୈନ ଦର୍ଶନ କହେ – ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ହିଁ କର୍ମବନ୍ଧନର କାରଣ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ “କୈବଲ୍ୟ” କିମ୍ବା “ମୋକ୍ଷ” ଲାଭ କରେ । ଏହା ଗୀତାର “ଦୁଃଖନାଶ” ଧାରଣା ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ଗୀତା ଯେଉଁଠି ମନର ପ୍ରସନ୍ନତାକୁ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ଥିରତାର ମୂଳ କହେ, ଜୈନ ଦର୍ଶନ ସେଠାରେ ସମତା ଓ ଅପରିଗ୍ରହକୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଭାବେ ଦେଖେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯