ଧ୍ୟାୟତୋ ବିଷୟାନପୁଂସଃ ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାୟତେ ।ସଙ୍ଗାତ୍ସଂଜାୟତେ କାମଃ କାମାତ୍ କ୍ରୋଧୋଽଭିଜାୟତେ ॥

• ଶ୍ରୀମଦ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୨ ଶ୍ଳୋକ

ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରେ, ବ୍ୟକ୍ତିର ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ବା ସଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଆସକ୍ତିରୁ କାମନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କାମନା ଅପୂରଣ ହେଲେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟର ମାନସିକ ପତନର କ୍ରମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ପତନର ଆରମ୍ଭ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନୁହେଁ, ମନର ଧ୍ୟାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ପ୍ରଥମେ ମନ କୌଣସି ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ଧ୍ୟାନ କରେ । ଏହି ଧ୍ୟାନ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନ ସେହି ବିଷୟ ସହ ଯୋଡିହୋଇଯାଏ । ଆସକ୍ତି ଅଧିକ ଗଭୀର ହେଲେ ତାହା କାମନା ହୋଇଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ “ଏହା ମୋତେ ମିଳିବା ଦରକାର” ଭାବନା । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେହି କାମନା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ କିମ୍ବା ବାଧା ପାଏ, ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦିଏ ଓ ତାକୁ ବିବେକହୀନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଏ । ଏହି କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଢାଙ୍କିଦେଇ ତାକୁ ଭୁଲ ପଥରେ ନେଇଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଦ୍ୱାରା ଗୀତା ଆମକୁ ସଚେତନ କରାଏ ଯେ, ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ମୂଳ କାରଣ ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ନୁହେଁ, ବରଂ ମନର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଧ୍ୟାନ। ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଆରମ୍ଭରୁ ନିଜ ମନକୁ ଶାସିତ କରିପାରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ନ ରଖେ, ତେବେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ପରି ବିନାଶକାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ସେ ରକ୍ଷା ପାଇଯାଇପାରିବ ।

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିଷୟକୁ ବାରମ୍ବାର ଧ୍ୟାନ ଦିଏ, ସେହି ବିଷୟ ମନରେ ଏକ କଗ୍ନିଟିଭ୍‌ ଫୋକସ୍‌ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଗୀତାର “ଧ୍ୟାୟତୋ ବିଷୟାନ୍” ଶବ୍ଦଟି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସୂଚାଏ । ଅତ୍ୟଧିକ ଧ୍ୟାନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ ଏମୋସନାଲ୍‌ ଆଟାଚ୍‌ମେଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ । ଆସକ୍ତି ପରେ କାମନା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହା ମନର ଏକ ମୋଟିଭେସନାଲ୍‌ ଡ୍ରାଇଭ୍‌, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିରନ୍ତର ସେହି ବସ୍ତୁ ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରୁ ଫ୍ରଷ୍ଟ୍ରେସନ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏବଂ ଫ୍ରଷ୍ଟ୍ରେସନ୍–ଏଗ୍ରେସନ୍‌ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ଅପୂରଣୀୟ ଇଚ୍ଛା କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ । କ୍ରୋଧ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ତେଜନାର ଅବସ୍ଥା, ଯଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ରେସନାଲ୍‌ ଥିଙ୍କିଂ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ବିବେକ ଅବରୋଧିତ ହୁଏ ଓ ଅବିଚାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗୀତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଳୋକରେ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ଓ ବୁଦ୍ଧିନାଶ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି ।

ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗ, ଧନ, ସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ସ୍ୱାର୍ଥ ଉପରେ ମନ ଦିଏ, ସେଠାରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହି ଆସକ୍ତି ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପାରିବାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ କରିଦିଏ । ଆସକ୍ତିରୁ କାମନା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବେଳେ ବେଳେ ଦେଖାଯାଏ କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ଅଧିକ ଆର୍ଥିକ ସୁବିଧା, ଅଧିକ ଅଧିକାର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି । ଏହି କାମନା ପୂରଣ ନ ହେଲେ, ସେଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ପରିବାରରେ କଳହ, ଅବିଶ୍ୱାସ ଓ ଦୂରତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗୀତା ଏଠାରେ ଆମକୁ ସଚେତନ କରେ ଯେ ପାରିବାରିକ ଶାନ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହେବାର ମୂଳ କାରଣ ବାହ୍ୟ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ମନର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆସକ୍ତି । ଯଦି ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସଂଯମରେ ରଖନ୍ତି, ତେବେ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ସୁଦୃଢ଼ ରହେ ।
ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଧନ, ପଦ, ଭୋଗବିଳାସ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ପରି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରୁ ସାମୂହିକ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହି ଆସକ୍ତି ସମାଜକୁ ଭୋଗବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାମୂଳକ କରିଦିଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଲାଭ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମିଳେ । ଗୀତା ଅନୁଯାୟୀ, ଆସକ୍ତିରୁ କାମନା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଏହି କାମନା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ ଅଧିକ ସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକ ଅଧିକାର, ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଓ ଅଧିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଇବାର ଆକାଂକ୍ଷାରେ । ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ସମାଜରେ ଅସନ୍ତୋଷ, ହିଂସା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ । କାମନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରୋଧ ସମାଜରେ ଅପରାଧ, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାୟର ଆକାର ନେଇଥାଏ । ରାଜନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଓ ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତାର ମୂଳରେ ଏହି କ୍ରୋଧ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିଛି ।
ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ, ପୁରୁଷ (ଚେତନ ସତ୍ତା) ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ବୋଧ କରେ, ସେତେବେଳେ ବନ୍ଧନର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନ ମନକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରୁ ଦୂରେଇ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନରୁ “ସଙ୍ଗ” ଅର୍ଥାତ୍ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟାର ଏକ ପ୍ରକାଶ, ଯେଉଁଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ, ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ ଓ ଅନାତ୍ମକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭ୍ରାନ୍ତିବଶତଃ ଗ୍ରହଣ କରେ । ବେଦାନ୍ତ ଏହାକୁ ଅଧ୍ୟାସ ବୋଲି କହେ । ଏହି ଭ୍ରମ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବାଧା।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯