ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୫୪ ଶ୍ଳୋକ : ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ୟ କା ଭାଷା…
1 min read
ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ
ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞସ୍ୟ କା ଭାଷା ସମାଧିସ୍ଥସ୍ୟ କେଶବ ।
ସ୍ଥିତଧୀଃ କିଂ ପ୍ରଭାଷେତ କିମାସୀତ ବ୍ରଜେତ କିମ୍ ॥
ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ – ହେ କେଶବ ! ଯିଏ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ (ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ) ଓ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଲୋକର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ ? ସେ କିପରି କଥା କହେ ? କିପରି ବସେ ? କିପରି ଚାଲେ ?
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ମାନବ ଜୀବନର ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରେ “ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ” ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସୁଖ–ଦୁଃଖ, ଲାଭ–ହାନି, ଜୟ–ପରାଜୟରେ ଅଚଳ ଥାଏ – ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ଧାରଣା ଭାବେ ନୁହେଁ, ଜୀବନରେ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିବାକୁ।
ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକ ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ବା ଲୋଭରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କଥା କହେନାହିଁ । ତାଙ୍କର କଥା ସତ୍ୟ, ସଂଯମିତ ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ । ସେ ମନରେ ଶାନ୍ତ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ । ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେନାହିଁ । ସେ କର୍ମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳାଶାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରେ ହୁଏ ।
ସମାଜରେ ଅଧିକାଂଶ ସଂଘର୍ଷ ମୂଳ ହୁଏ ଅସଂଯମିତ ମନ, ଆବେଗ ଓ ଆତ୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବନାରୁ । ଗୀତା ୨:୫୪ ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ “ସେ କିପରି କଥା କହେ? କିପରି ଚାଲେ?” ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ମଣିଷ ସମାଜରେ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ସଂଯମ ରଖେ, ଫଳରେ ଅପବାଦ, ଘୃଣା ଓ ବିଭେଦ କମିଥାଏ । ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାରେ ଅଚଳ ଥାଇ ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ । ସମାଜରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରୀ ହୁଏନାହିଁ । ସେହିପରି ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅତିଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେନାହିଁ। ସମସ୍ୟା ସମୟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମବେଦନା ରଖି ସମାଧାନ ଖୋଜେ । ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖେ । ଏହି ମନୋଭାବ ପରିବାରକୁ ଭୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ କରି ଭରସା ଓ ସ୍ନେହର କେନ୍ଦ୍ର କରେ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅର୍ଜୁନ ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି – ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କିପରି ମଣିଷର ଦୈନିକ ଜୀବନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ? ଗୀତା ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବୌଦ୍ଧିକ ସୂଚନା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନୁଭୂତିମୂଳକ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜ୍ଞାନ – ଧାରଣାରେ ନୁହେଁ, ଅନୁଭବରେ ନିହିତ । ଅସ୍ଥାୟୀ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ନୁହେଁ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ବିକଳ୍ପ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ । “ସମାଧିସ୍ଥ” ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶରୀର ଓ ମନର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଆତ୍ମାକୁ ନିଜର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ଭାବେ ଦେଖେ । ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥା ମଣିଷର ଚେତନାର ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷୟ–ବିଷୟୀ (subject–object) ଭେଦ ଶିଥିଳ ହୁଏ । ଅନୁଭବ ଉପରେ ମନର ଦାସତ୍ୱ ନୁହେଁ, ସାକ୍ଷୀଭାବ ପ୍ରବଳ ହୁଏ । “କର୍ତ୍ତା” ଭାବ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ଗୀତା ୨:୫୪ ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ପୁରୁଷଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି । ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଦର୍ଶନର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ – ମଣିଷ କିପରି ଦୁଃଖ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ? ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ‘ଅରହତ’ ବା ‘ବୁଦ୍ଧ’ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଅରହତ ଦୁହେଁ ସୁଖ–ଦୁଃଖରେ ଅନାସକ୍ତ । ଦୁହେଁ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ । ଆଚରଣରେ କରୁଣା ଓ ସମତା । ଜୈନ ଦର୍ଶନର ‘କେବଳୀ’ ସେ ଯିଏ ସମସ୍ତ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ । ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ଓ କେବଳୀ – ଦୁହେଁ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ । ଉଭୟରେ ଆଚରଣ ସଂଯମିତ ଓ ନିର୍ବିକାର । ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟତା ।
🌹🙏🌹
- ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
