ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୩୬ ଶ୍ଳୋକ :ଅବାଚ୍ୟବାଦାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍..

ଅବାଚ୍ୟବାଦାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍ ବଦିଷ୍ୟନ୍ତି ତବାହିତାଃ ।
ନିନ୍ଦନ୍ତସ୍ତବ ସାମର୍ଥ୍ୟଂ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିମ୍ ॥

ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦାକରି ବହୁ ଅପମାନଜନକ କଥା କହିବେ । ଏପରି ଅପମାନଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କଣ ହୋଇପାରେ ?
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନ କଲେ, ଏହାର ସାମାଜିକ ଓ ମାନସିକ ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରୁଛନ୍ତି । ଯଦି ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଏହାକୁ ଲୋକେ ଦୟା, ନୀତି ବା ଅହିଂସା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭୟ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବେ ଦେଖିବେ।
ସମାଜରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାୟନ କଲେ ମାନ-ସମ୍ମାନ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଲୋକମତ ସଦା କର୍ମ ଆଧାରିତ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି- ନିନ୍ଦା ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମଗୌରବକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ । ନିରନ୍ତର ଅପମାନ ଓ ନିନ୍ଦା ମନୁଷ୍ୟର ମନୋବଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ । ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଠାରୁ ମାନସିକ ଅପମାନ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ – ଏହି ମନୋତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଗୀତା ଏଠାରେ କହୁଛି – ନିଜ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ପରାଜୟ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନରେ ବିଫଳତା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଦାହ ଦିଏ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ମୂଳ ଆଧାର ।
ପରିବାର ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରଥମ ପରିଚୟ । ଅର୍ଜୁନ କେବଳ ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧା ନୁହେଁ; ସେ ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ପ୍ରତିନିଧି, ଭାଇ, ପୁତ୍ର ଓ କୁଳଧର୍ମର ରକ୍ଷକ । ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ହଟିଯିବା ସମଗ୍ର ପରିବାରର ମାନ-ସମ୍ମାନକୁ ପ୍ରଶ୍ନବିଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତା । ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଶ୍ଳୋକଟି ଏହା କହେ – ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୁର୍ବଳତା ସମଗ୍ର ପରିବାରକୁ ଅପମାନର ସମ୍ମୁଖୀନ କରେ । ସନ୍ତାନ ଓ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ପରିବାରର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ନୀତିଗତ ଭିତି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ । ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର କର୍ମ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ପରିବାରର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ।
ଗୀତାର ଦାର୍ଶନିକତାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ସ୍ୱଧର୍ମ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମ ହେଉଛି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା । ୨:୩୬ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ – ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ପଳାୟନ ହେଉଛି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ପଳାୟନ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ, ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜକୁ ପରିଭାଷିତ କରେ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ କେବଳ ସାମାଜିକ ନିନ୍ଦାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ ନୁହେଁ, ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ – ସମ୍ମାନ ଓ ନିନ୍ଦା କ’ଣ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗୀତାର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱିମୁଖୀ – ଆତ୍ମା ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ଲେପ, କିନ୍ତୁ ମନ ଓ ଅହଂକାର ସମ୍ମାନ-ନିନ୍ଦାରେ ଆବୃତ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ସମ୍ମାନ ହାନି ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ “ଦୁଃଖତର” କାରଣ ତାହା ଅହଂକାରରେ ଆଘାତ ଦିଏ । ଏହା ଏକ ମନୋ–ଦାର୍ଶନିକ ସତ୍ୟ । ଶାରୀରିକ ବିନାଶଠାରୁ ମନୋ–ସାମ୍ମାନିକ ବିନାଶ ଅଧିକ ବେଦନାଦାୟକ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଚେତାବନୀ ଦେଉଛନ୍ତି – ସମ୍ମାନ ହାନି ଶାରୀରିକ ପରାଜୟଠାରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ – ତାହା କେବଳ ଏକ ନୈତିକ ଉପଦେଶ ନୁହେଁ; ଏହା ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଅହଂକାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମବୋଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଦାର୍ଶନିକ ସତ୍ୟ । ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ କହେ – ସମ୍ମାନ ଓ ନିନ୍ଦା ଦୁହେଁ ଅନିତ୍ୟ । ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କଲେ ନିର୍ବାଣ ମିଳେ । ଅପରପକ୍ଷେ ଗୀତା କହେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯