ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨: ୧୩ ଶ୍ଳୋକ : ଦେହିନୋଽସ୍ମିନ୍ ଯଥା ଦେହେ..
1 min read
ଦେହିନୋଽସ୍ମିନ୍ ଯଥା ଦେହେ କୌମାରଂ ଯୌବନଂ ଜରା ।
ତଥା ଦେହାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତିର୍ଧୀରସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ୟତି ॥
ଯେପରି ଏହି ଶରୀରର ଶିଶୁଅବସ୍ଥା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ହୁଏ, ସେହିପରି ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଆଉ ଏକ ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଥିବା ଧୀର (ବୁଦ୍ଧିମାନ) ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଏଥିରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟତ୍ୱ ଓ ଶରୀରର ଅନିତ୍ୟତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି। ଶରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ – ଶିଶୁ, ଯୁବା, ବୃଦ୍ଧ – କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସଦା ଏକାକାର, ଅବିନାଶୀ । ମୃତ୍ୟୁ ମାନେ ଆତ୍ମାର ଶେଷ ନୁହେଁ, କେବଳ ଶରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଣିଷକୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପଥରେ ଦୃଢ଼ କରେ ।
ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିନେବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ । ମଣିଷ ଶରୀର, ସମ୍ପର୍କ, ପଦବୀ – ଏସବୁ ସହ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଝେ ଯେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜୀବନର ସ୍ୱାଭାବିକ ନିୟମ, ସେ ମାନସିକ ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ସମତୁଳିତ ରହେ । ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟଳ, ତାହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରଜ୍ଞା । ଯିଏ ଏହି ଆତ୍ମସତ୍ୟକୁ ବୁଝେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ମ୍ରିୟମାଣ ହୁଏନାହିଁ ।
ସମାଜ ମଧ୍ୟ ଏକ “ଜୀବନ୍ତ ଶରୀର” ପରି, ଯାହା ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ । ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସାମାଜିକ ଗଠନ, ସମୟ ସହିତ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ । ଗୀତା ୨:୧୩ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ମୋହର ପରିଣାମ। ଯେଉଁ ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସ୍ୱସ୍ଥ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ସେହି ସମାଜ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରେ ।
ସେହିପରି ପରିବାର ହେଉଛି ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଏକକ । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ଶିଶୁ, ଯୁବା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ପିତାମାତା ବୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସନ୍ତାନ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଯଦି ପରିବାର ସ୍ୱୀକାର କରିପାରେନାହିଁ, ତେବେ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗୀତା ୨:୧୩ ପରିବାରକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଆସକ୍ତି ନୁହେଁ, ବୁଝାମଣା ଓ ସମତା ହେଉଛି ସୁସ୍ଥ ପରିବାରଜୀବନର ମୂଳ । ଯେଉଁ ପରିବାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭୂମିକାକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିନିଏ, ସେଠାରେ ସମ୍ପର୍କ ଦୃଢ଼ ହୁଏ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି “ଦେହୀ” ଓ “ଦେହ” ମଧ୍ୟର ଭିନ୍ନତା । ଦେହ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥମୟ, ନାଶଶୀଳ ଓ କାଳନିର୍ଭର; ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ, ଅବିନାଶୀ ଓ କାଳାତୀତ । ଶିଶୁ, ଯୁବା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା – ଏହା ସବୁ ଶରୀରର ରୂପାନ୍ତର, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା “ଦେହୀ” ସଦା ଏକାକାର ରହେ । ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ, ଯେତେବେଳେ ନିତ୍ୟତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନାର ଗୁଣ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁନାହାନ୍ତି; ବରଂ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ସତ୍ୟର ସୂଚକ ଭାବେ ଦେଖାଉଛନ୍ତି । ଯେପରି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ୍ତର ହୁଏ, ସେହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶରୀରାନ୍ତର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ପଦ “ଧୀରସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ୟତି”ରେ ‘ଧୀର’ ମାନେ କେବଳ ସାହସୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯିଏ ବିବେକ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେ । ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ, ବିଚ୍ଛେଦ କିମ୍ବା ହାନିରେ ମୋହିତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଜାଣେ ଯେ ସତ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ, ରୂପ ଅସ୍ଥାୟୀ I
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ୨:୧୩ ଶ୍ଳୋକ ସାଧାରଣତଃ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ତା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକକୁ ଯଦି ଆମେ ଧାର୍ମିକ ଧାରଣାରୁ ଅଲଗା କରି, ଏକ ମାନବୀୟ–ଅନୁଭୂତିମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିବା, ତେବେ “ଆତ୍ମା” ଏଠାରେ ମଣିଷର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ୱ-ଚେତନା ଅଟେ । ଶିଶୁଅବସ୍ଥାରୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷର ଶରୀର, ଆକାର, ଶକ୍ତି, ଭୂମିକା ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ବଦଳୁଥାଏ । କିନ୍ତୁ “ମୁଁ” ବୋଲି ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ରହିଛି – ସେହି ଚେତନାର ଧାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ । ଏହି ଧାରାକୁ ଏଠାରେ “ଆତ୍ମା” ବୋଲି ବୁଝାଯାଇପାରେ।
ଏହା କୌଣସି ଅଲୌକିକ ସତ୍ତା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିରନ୍ତର ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ‘ସ୍ୱ’ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ “ଦେହାନ୍ତର ପ୍ରାପ୍ତି” ମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ୟ ଶରୀର ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ଅନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ପରିଚୟର ସ୍ଥାନାନ୍ତର । ଯେପରି – ଛାତ୍ରରୁ କର୍ମଜୀବୀ, ପୁତ୍ରରୁ ପିତା, କର୍ମଚାରୀରୁ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି,ଏହା ସବୁ ହେଉଛି “ଦେହାନ୍ତର”ର ମାନସିକ ରୂପ । ଧୀର ବା ମାନସିକ ଭାବେ ପକ୍ଵ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣିଥାଏ ଯେ ଜୀବନର ଭୂମିକା, ପଦବୀ, ଶାରରୀକ ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଏସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ । ତେଣୁ ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େନାହିଁ । ସେ ନୂଆ ଭୂମିକାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ, କାରଣ ତାର ସ୍ୱ-ଚେତନା ଭୂମିକା ସହ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ “ମୋହ” ମାନେ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ପୁରୁଣା ପରିଚୟକୁ ଛାଡ଼ିପାରିନଥିବା ମନୋଦଶା । ଯିଏ ନିଜକୁ କେବଳ ଶରୀର, ପଦବୀ କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମିତ କରିଥାଏ, ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
