ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୧: ୪୭ ଶ୍ଳୋକ : ଏବମୁକ୍ତ୍ୱାଽର୍ଜୁନଃ ସଂଙ୍ଖ୍ୟେ..

ସଞ୍ଜୟ ଉଵାଚ
ଏବମୁକ୍ତ୍ୱାଽର୍ଜୁନଃ ସଂଙ୍ଖ୍ୟେ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାବିଶତ୍ ।
ବିସୃଜ୍ୟ ସଶରଂ ଚାପଂ ଶୋକସଂବିଗ୍ନମାନସଃ ॥

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପରି କଥା କହି ଅର୍ଜୁନ ଧନୁଶରକୁ ରଖିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ରଥ ଉପରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ । ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପଡିଲା ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଶ୍ଳୋକ । ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନୋସ୍ତାପ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ତରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି । ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ଯିଏ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ, ସେହି ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ନିଜ ଧନୁ-ବାଣକୁ ଛାଡ଼ି ରଥରେ ବସି ପଡ଼ୁଛନ୍ତି । ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ, ମମତା, କରୁଣା ଓ ଆସକ୍ତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିବେକକୁ ଆଛାଦିତ କରିଛି । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ହରାଇଛନ୍ତି ।

• ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ମାନବ ମନର ସଂଘର୍ଷର ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର । ଏହାର ଶେଷ ଶ୍ଳୋକ ୧.୪୭ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାନସିକ ଶକ୍ତି ଭଗ୍ନ ହେବାର ଚରମ ପ୍ରକାଶ । ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଧନୁ ଛାଡ଼ି ରଥରେ ବସି ପଡ଼ିବା କେବଳ ଏକ ଶାରୀରିକ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ଏହା ମାନବ ଜୀବନର ଗଭୀର ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦର ପ୍ରତୀକ । ଆଧୁନିକ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସାଧାରଣ । ଯେତେବେଳେ ସନ୍ତାନ ମାତାପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଯାଇଥିବାର ଦେଖେ, ଯେତେବେଳେ ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ପରି ମଣିଷ ମାନସିକ ଭାବେ ହସ୍ତରୁ “ଧନୁ ଛାଡ଼ି” ଦେଇଥାଏ । ଅନେକ ଲୋକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ଯାହା ପାରିବାରିକ ଅସନ୍ତୁଳନକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ । ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଦୁର୍ନୀତି, ଅସମତା ଦେଖି – “ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?”“ମୋର ଏକା ଲଢ଼େଇରେ କିଛି ହେବନାହିଁ”- ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ମଣିଷକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ। ଏହି ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ହିଁ ସାମାଜିକ ଅବନତିର ମୂଳ କାରଣ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧନୁ ଛାଡ଼ିବା ଆଜିର ସମାଜର ନୀରବ ଦର୍ଶକ ସାଜିବା ସହ ସମାନ ।
  
• ଧନୁ-ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଏଠାରେ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ବହନ କରେ । ଏହା କେବଳ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଦାୟିତ୍ୱ, ସଂକଳ୍ପ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଚିହ୍ନ । ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମନ ଯେତେବେଳେ ବିଚାର କରିବାର କ୍ଷମତା ହରାଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ । ଆଧୁନିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର । ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ଚାପ, ରାଜନୈତିକ ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂକଟ ସମୟରେ ଅନେକ ମଣିଷ ଅର୍ଜୁନ ପରି ମାନସିକ ଭାବେ “ରଥରେ ବସି ପଡ଼ନ୍ତି”। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଏଡ଼ାଇଯାନ୍ତି । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅତ୍ୟଧିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅସମର୍ଥତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏଠି ଯେ, ଏହି ପତନକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇନି; ବରଂ ଏହାକୁ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ କରାଯାଇଛି।
  
• ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ “ଶୋକସଂବିଗ୍ନମାନସଃ” ଶବ୍ଦଟି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ, କରୁଣା ଓ ଆସକ୍ତି ମନକୁ ଏକାସାଥିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିଗତ କ୍ଷମତା ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ । ଧନୁ-ବାଣ ଛାଡ଼ିବା କ୍ରିୟାଟି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅସମର୍ଥତାର ପ୍ରତୀକ । ଅର୍ଜୁନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି କରିବେନି – ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାକୁ ବାଛିଛନ୍ତି । ରଥରେ ବସିପଡ଼ିବା ଅର୍ଥ – ମାନସିକ ଭାବେ ସମସ୍ୟାରୁ ହଟିଯିବା । ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ୟା ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟଙ୍କର ଲାଗେ, ମଣିଷ ସେଥିରୁ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ଗୀତା ୧.୪୭ ଆମକୁ ଶିଖାଏ – ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଲଜ୍ଜା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଅଟକି ରହିବା ବିନାଶକାରୀ । ସଠିକ୍ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ମିଳିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନଃ ଉଠିପାରେ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାନସିକ ପତନ ହିଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ଥାନର ଆରମ୍ଭ । ଗୀତା ୧.୪୭ କେବଳ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନର ଏକ ସତ୍ୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଭାବନାରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ହିଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଗୀତାର ସନ୍ଦେଶ – ପଳାୟନ ନୁହେଁ, ପ୍ରଜ୍ଞା ସହ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ।
  🌹🙏🌹
  
• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯