ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୧: ୩୪ ଶ୍ଳୋକ : ଆଚାର୍ଯାଃ ପିତରଃ ପୁତ୍ରାସ୍..

ଆଚାର୍ଯାଃ ପିତରଃ ପୁତ୍ରାସ୍ ତଥୈବ ଚ ପିତାମହାଃ ।
ମାତୁଳାଃ ଶ୍ୱଶୁରାଃ ପୌତ୍ରାଃ ଶ୍ୟାଳାଃ ସମ୍ବନ୍ଧିନସ୍ତଥା ॥

• ସେନାରେ ଆମର ଗୁରୁ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ), ପିତା, ପୁତ୍ର, ପିତାମହ, ମାତୁଳଗଣ, ଶ୍ୱଶୁର, ପୌତ୍ର, ଶାଳକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିକଟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।
  
• ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନୋସ୍ଥିତି ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଅଛି । ସେ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧକୁ “ଶତ୍ରୁ ବନାମ ଶତ୍ରୁ” ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ “ସମ୍ବନ୍ଧ ବନାମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ” ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କର ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି । ତାଙ୍କ ମନରେ ଭାବନାତ୍ମକ ଅତିସଂଲଗ୍ନତା ଦେଖାଯାଉଛି ।
  
• ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଗୁରୁ, ପିତା, ପିତାମହ ଆଦିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ମନାଯାଏ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ -“ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଜୀବନର ଆଧାର, ସେମାନଙ୍କୁ ମାରି ମୁଁ କିପରି ଧର୍ମୀ ହେବି?” ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ । ପଦ, ପେଶା କିମ୍ବା ରାଜନୀତିରେ ସମୟସମୟରେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବାକୁ ପଡେ । “ପରିବାର ନା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ?”- ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସଜୀବ ।
  
• ଶ୍ଳୋକ ୧.୩୪ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭାବନାତ୍ମକ ବିଚଳତାର ଶୀର୍ଷବିନ୍ଦୁ । ଏହା ପ୍ରତିପାଦନ କରେ – ଧର୍ମ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କ ସହ ଧକ୍କା ଖାଏ, ମଣିଷ ଆତ୍ମଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ, ପିତା, ପିତାମହ, ପୁତ୍ର, ମାତୁଳ, ଶ୍ୱଶୁର, ପୌତ୍ର, ଶାଳକ ଇତ୍ୟାଦି ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ରକ୍ତସମ୍ପର୍କୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, “ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ଵଂସ କରି ମିଳୁଥିବା ଜୟ କ’ଣ ସତ୍ୟରେ ଜୟ?”ଏଠାରେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏକ ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି ।
  
• ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଏକ ବଡ଼ ସାମାଜିକ ସତ୍ୟକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରେ । ଯେତେବେଳେ ସଂଘର୍ଷ ସମାଜର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ, ସେଥିରେ କେହି ବିଜୟୀ ହୁଏନି । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଏଠାରେ ଏକ ଗୃହଯୁଦ୍ଧ । ଭାଷା, ଜାତି, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ରାଜନୀତି ନାମରେ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାଜକୁ ଭିତରୁ ରିକ୍ତ କରିଦିଏ । ରାଜନୀତିର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଲା ଲୋକମଙ୍ଗଳ । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନ ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି -“ଯଦି ଶାସନ ପାଇଁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେ ଶାସନ କାହା ପାଇଁ?”
  
• ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଗୃହଯୁଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଅର୍ଜୁନ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛନ୍ତି ଓ ସଂସ୍କାର ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଏହି ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କୁ ଏକ ଗଭୀର ନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଠେଲି ଦେଉଛି । ଗୁରୁ ଓ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟା କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୃତ୍ୟୁ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୈତିକ ପରମ୍ପରାର ବିଚ୍ଛେଦ ।
• ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରି ଭୟଭୀତ ହୋଇଉଠୁଛି। ଅର୍ଜୁନ ଭବିଷ୍ୟତ ସାମାଜିକ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆଗରୁ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ରାଜ୍ୟ, ସିଂହାସନ ଓ ଶାସନ – ଏସବୁର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲୋକମଙ୍ଗଳ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେହି ରାଜନୀତି ନୀତିହୀନ ହୋଇପଡ଼େ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏଠାରେ ଏକ ଚିରନ୍ତନ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ – ଶକ୍ତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ନା ନ୍ୟାୟ?
  ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଏକାସାଥିରେ ଅନେକ ଭୂମିକା – ଯୋଦ୍ଧା, ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ, ଭାଇ, ଭବିଷ୍ୟତର ପିତା- ବହନ କରିପାରୁନାହିଁ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କର ବିଚାରଶକ୍ତି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଛି । ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଶତ୍ରୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖିବାର କ୍ଷମତା ହରାଇଛନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁହଁ ତାଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ମୃତି, ଗୋଟିଏ ଋଣ, ଗୋଟିଏ ଆନୁବନ୍ଧ ସ୍ମରଣ କରାଉଛି । ଗୁରୁ ଓ ପିତାସମାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାର କଳ୍ପନା ତାଙ୍କର ନୈତିକ ଆତ୍ମବୋଧକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଆଘାତ କରୁଛି । ସେ ଏମିତି ଏକ କର୍ମର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସିଧାସଳଖ ବିରୋଧ କରୁଛି ।
  
• ଶ୍ଳୋକ ୧.୩୪ ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଅର୍ଜୁନ ମାନସିକ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ; ବରଂ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ । ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ନିଜର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ନିଷ୍ପତ୍ତିଗତ ଅସାରତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି । ଏହି ମନସ୍ଥିତି ହେଉଛି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୂର୍ବଭୂମି । ଗୀତା ୧.୩୪ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଭାବନାତ୍ମକ ଅତିଭାର, ନୈତିକ ଆଘାତ ଓ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାର ସୀମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
  🌹🙏🌹
  
• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯