କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭବଃ ।ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ବିଦ୍ଧ୍ୟେନମିହ ବୈରିଣମ୍ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୩:୩୭ ଶ୍ଳୋକ :

ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ
କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭବଃ ।
ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ବିଦ୍ଧ୍ୟେନମିହ ବୈରିଣମ୍ ॥

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି କାମ (ଅତ୍ୟଧିକ ଇଚ୍ଛା) ହିଁ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ‘କ୍ରୋଧ’ ଅଟେ । ଏହା ମହାଶନା (ଯାହାର କ୍ଷୁଧା ଅତ୍ୟଧିକ) ଏବଂ ଏହା ମହାପାପୀ । ଏହାକୁ ଏହି ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମୂଳ କାରଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ – ମନୁଷ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ପାପକାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ? ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି । “କାମ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଶାରୀରିକ ଆକାଂକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେକୌଣସି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇଚ୍ଛା, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏନି, ସେତେବେଳେ ତାହା କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟର ବିବେକକୁ ଆବୃତ କରି ତା’କୁ ଅଧର୍ମର ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ । ଏହି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ରଜୋଗୁଣ ହେଉଛି କ୍ରିୟାଶୀଳତା, ଆସକ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳତାର ଗୁଣ, ଯାହା ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାମକୁ “ମହାଶନ” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି । ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହି ଅସୀମ ଆକାଂକ୍ଷା ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଅଶାନ୍ତ ରଖେ । ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ “ମହାପାପ୍ମା” ବା “ବୈରୀ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି – କାରଣ ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଅବନତ କରି ପାପରେ ଲିପ୍ତ କରାଏ ।

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖାଗଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଥାଏ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ଯେତେବେଳେ ସୀମାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରେରକ ଶକ୍ତି ହୋଇ ରହିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନୋବିକୃତିର ରୂପ ନେଇପାରେ ।

“କାମ” ମାନେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ନୁହେଁ; ଧନଲୋଭ, ପଦଲୋଭ, ସମ୍ମାନଲୋଭ ଏସବୁ କାମର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ଏହାକୁ “ଅତୃପ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏନି, ସେତେବେଳେ ମନରେ ହତାଶା ଜନ୍ମ ନିଏ। ଏହି ହତାଶା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରହିଲେ କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ହତାଶାରୁ ଆକ୍ରୋଶ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନିଏ । କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ମନକୁ ଆବୃତ କରି ମନୁଷ୍ୟର ବିବେକକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ । ଏହି ଭାବନା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆବର୍ଜିତ କରି ତୁରନ୍ତ ଓ ଅବିବେକୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ । ଏହା ଅନେକ ସମୟରେ ଅପରାଧ, ହିଂସା ଓ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରୂପେ ମାନିନିଏ, ସେତେବେଳେ ବିବେକ ଓ ନୀତିବୋଧ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଅସନ୍ତୋଷ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅପରାଧବୃତ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରେ ।

କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ “ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭବ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ରଜ ଗୁଣ ହେଉଛି ଚେଷ୍ଟା, ଆସକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳତାର ପ୍ରତୀକ । ଯେତେବେଳେ ରଜ ଗୁଣ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଓ ଫଳପ୍ରାପ୍ତି ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ । ଏହି ଆକର୍ଷଣ ହିଁ କାମର ରୂପ ନିଏ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ପାପ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୋଇନଥାଏ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣର ଅସମତାର ପରିଣାମ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାମକୁ “ମହାଶନ” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି – ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି । ଏହା ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟର ତୃଷ୍ଣାମୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଶାନ୍ତି ଲାଭ ହୁଏନି, କାରଣ ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ସୁଖ ଖୋଜେ, ସେତେବେଳେ ତୃଷ୍ଣା ଅନନ୍ତ ହୁଏ । କାମ ପୂରଣ ନ ହେଲେ ଯେଉଁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନିଏ, ତାହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆବୃତ କରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ କ୍ରୋଧ ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟାର ପ୍ରକାଶ । ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ।

ଅସଂଯମିତ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ହିଁ ପାପର ମୂଳ, ଏବଂ ଏହାମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ହିଁ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ସଂଯମ ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିପାରେ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯