‘ମଣିଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ପସନ୍ଦ କରେ ଓ କିଛିକୁ ଅପସନ୍ଦ କରେ’

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୩୪ ଶ୍ଳୋକ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୟାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ୱେଷୌ ବ୍ୟବସ୍ଥିତୌ ।
ତୟୋର୍ନ ବଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ୟସ୍ୟ ପରିପନ୍ଥିନୌ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିଜ ନିଜ ବିଷୟ ପ୍ରତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ରାଗ (ଆକର୍ଷଣ) ଓ ଦ୍ୱେଷ (ବିରକ୍ତି) ରହିଥାଏ । ମଣିଷ ଏହି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଅଧୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ବଡ଼ ବାଧକ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ପସନ୍ଦ କରେ ଓ କିଛିକୁ ଅପସନ୍ଦ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପସନ୍ଦ ଓ ଅପସନ୍ଦ ଆମର ବିବେକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ମଣିଷର ମନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ । ରାଗ (ଆକର୍ଷଣ) – ଯାହା ଆମକୁ ସୁଖ ଦିଏ, ତାହା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ, ଦ୍ୱେଷ (ବିରକ୍ତି) – ଯାହା ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ତାହା ପ୍ରତି ଅପସନ୍ଦ । କିନ୍ତୁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମଣିଷର ବିବେକକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ । ରାଗ ଥିଲେ, ମଣିଷ ଅନୁଚିତ କାମ କରିପାରେ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ ଥିଲେ, ମଣିଷ ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରେ । ଏହା ମଣିଷକୁ ଧର୍ମର ପଥରୁ ଦୂରେ ନେଇଯାଏ । ରାଗ, ଆସକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ଦୁଇଟି ମଣିଷର ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ତେଣୁ, ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦାସ ନୁହେଁ ବରଂ ବିବେକ ଓ ଆତ୍ମାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

ମଣିଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ସୁଖଦ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖଦ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେପରିକି ଜିହ୍ୱା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟକୁ ପସନ୍ଦ କରେ ଓ ତିକ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଅପସନ୍ଦ କରେ, ଚକ୍ଷୁ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ଓ କୁରୂପ ବସ୍ତୁକୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଚାହେଁ । ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଯେତେବେଳେ ମଣିଷର ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ବିପଦଜନକ ହୋଇଯାଏ । ରାଗ ମଣିଷକୁ ଆସକ୍ତ କରେ, ଯାହାର ଫଳରେ ସେ ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ସୁଖ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିପାରେ । ଏହିପରି ଦ୍ୱେଷ ମଣିଷର ମନରେ କ୍ରୋଧ, ଘୃଣା ଓ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ବିବେକକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଯେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦାସ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବିବେକ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧୀନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ।

ଯଦି ମଣିଷ ନିଜର ପସନ୍ଦ ଓ ଅପସନ୍ଦର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବିବେକ ଓ ସମତାର ସହିତ କାମ କରେ, ତେବେ ସେ ସଠିକ୍ ଜୀବନ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରିବ । ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିରକ୍ତିକୁ ଜୟ କରେ, ସେ ଆତ୍ମିକ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହାହିଁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯