କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭବଂ ବିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭବମ୍ ।ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ବଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ୟଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୫

କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭବଂ ବିଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭବମ୍ ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ବଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ୟଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥

କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ ପରମ ସତ୍ୟ) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ତେଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପି ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବଦା ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କର୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ଦାର୍ଶନିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ ଯେ କର୍ମ କେବଳ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ୟ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ସ୍ଥାପନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଏଠାରେ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାର୍ବଭୌମ ନିୟମକୁ “ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାମ କରେ, ସେ କାମ ନିଜେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ; ଏହା ଦିବ୍ୟ ଶାସନ ଓ ନୀତି ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ । ପୁନଶ୍ଚ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ “ଅକ୍ଷର” ଠାରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅବିନାଶୀ, ନିରନ୍ତର ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମ ସତ୍ୟରୁ ଏହା ସୃଷ୍ଟ । ଏହି ଧାରାବାହିକ ସମ୍ପର୍କର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ମୂଳତଃ ମନୁଷ୍ୟର କର୍ମ, ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଜଡିତ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ମ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଇଚ୍ଛା ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ଚାଲେ । ଏହି ନିଷ୍କାମ କର୍ମକୁ ଗୀତା “ଯଜ୍ଞ” ରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସର୍ବଗତ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ କେବଳ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ସମର୍ପଣର ଭାବ । ପରିବାର ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ, ସମାଜ ପାଇଁ ସେବା, ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ଏସବୁ ଯଦି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଯେଉଁ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେହି କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ଏବଂ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ ।
ଗୀତା ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଆକାର ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ କରାଯାଉଥିବା କାମ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଦି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଯଜ୍ଞର ରୂପ ନେଇଥାଏ । ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି – କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ । ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା, ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପିତାମାତା, ସନ୍ତାନ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ । ପିତାମାତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ନୀତି, ସଂସ୍କାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା; ସନ୍ତାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଆଦର, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ । ଏହି ସମସ୍ତ କର୍ମ ଯଦି ସ୍ୱାର୍ଥହୀନ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ପାରିବାରିକ ଜୀବନ ସମନ୍ୱୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଗୀତାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସର୍ବଗତ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା – ପରିବାର ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ତ୍ୟାଗ, ସେବା ଓ ସହନଶୀଳତା ଦ୍ବାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ । ମାଆଙ୍କର ନିରବ ତ୍ୟାଗ, ବାପାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ, ଦାଦା-ଦାଦୀଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଏସବୁ ଯଜ୍ଞର ଆହୁତି ସମାନ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ “ମୋତେ କ’ଣ ମିଳୁଛି” ଭଳି ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ି “ମୁଁ କ’ଣ ଦେଉଛି” ଭାବନାକୁ ଆଗରେ ରଖନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ଏକ ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ ।

ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଲା, ସମାଜର ନୀତି, ଆଇନ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶାସ୍ତ୍ର, ପରମ୍ପରା ଓ ସାର୍ବଭୌମ ନୀତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି । ଯେଉଁ ସମାଜ ଏହି ନୀତିମୂଲ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଇ ସମାଜ ସ୍ଥିର ଓ ସମନ୍ୱୟପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ । ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ କେବଳ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ନିଷ୍କାମ ସେବା । ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଜ୍ଞାନଦାନ, ଚିକିତ୍ସକଙ୍କର ରୋଗୀସେବା, କୃଷକଙ୍କର ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ, କର୍ମଚାରୀଙ୍କର ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଏସବୁ ସାମାଜିକ ଯଜ୍ଞର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଆହୁତି । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଯଜ୍ଞଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମାଜରେ ଶୋଷଣ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅସମତା କମିଯାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସାମୂହିକ କଲ୍ୟାଣ ଆଗକୁ ଆସେ ।
ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗୀତା ୩:୧୫ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଶ୍ଳୋକ । ଏହା କର୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ (ଶାସ୍ତ୍ରିୟ ସତ୍ୟ) ଓ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ ପରମ ସତ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ଏବଂ କର୍ମକୁ ମୋକ୍ଷ ପଥ ସହ ଯୋଡ଼ିଦେଇଥାଏ । ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ “କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭବଂ ବିଦ୍ଧି” ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହା ଘୋଷଣା କରେ ଯେ, କର୍ମ ମାନବ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ନୁହେଁ । “ବ୍ରହ୍ମ” ଏଠାରେ ବେଦବାଣୀ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଧିର ପ୍ରତୀକ । ଏହାର ଅର୍ଥ – କର୍ମର ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ମାନବ ଚିନ୍ତାର ସୀମାରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ “ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷରସମୁଦ୍ଭବମ୍”ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅକ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟକୁ, ଯାହା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ କାଳର ଅତୀତ । ଏଠାରେ ଗୀତା ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଓ କର୍ମର ସମସ୍ତ ନୀତି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଅବିନାଶୀ ଆଧାର ଉପରେ ଦୃଢ ହୋଇ ରହିଛି। ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ଭାଗ “ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ବଗତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ୟଂ ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍” କର୍ମ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମର୍ପଣ, ତ୍ୟାଗ ଓ ଅହଂକାରର ବିଲୟ । ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କରି କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଯଜ୍ଞର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସର୍ବଗତ ବ୍ରହ୍ମର ଅନୁଭୂତି ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ ଯେ, ମୋକ୍ଷ କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କର୍ମର ଦିବ୍ୟତାକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ହୁଏ । କର୍ମ, ଯଦି ଯଜ୍ଞଭାବରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରେ ଓ ପରମ ସତ୍ୟ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥ ପ୍ରଶସ୍ତ କରେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯