ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିୟମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ବଶଃ ।ଅହଂକାରବିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତ୍ତାହମିତି ମନ୍ୟତେ ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୨୭ ଶ୍ଳୋକ :

ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିୟମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ବଶଃ ।
ଅହଂକାରବିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତ୍ତାହମିତି ମନ୍ୟତେ ॥

ପ୍ରକୃତିର ତିନୋଟି ଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ) ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କର୍ମ ସଂପାଦିତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ – “ମୁଁ ହିଁ କର୍ତ୍ତା” ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟର କର୍ମ ଓ ଅହଂକାରର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରର କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ । ଆତ୍ମ-ଅଜ୍ଞାନ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ମନସ୍ତରରେ ବିଚାର ଇଛା ରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବିଚାର ମନର ସାତ୍ତ୍ଵିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡିକର ଅନୁରୂପ ହୋଇ ଶରୀରସ୍ତରରେ କର୍ମ ରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଗୁଣର ଆଧିକ୍ୟ ବିଚାରରେ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟର କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଏ । ତେଣୁ ବାସନାଗୁଡିକ ଜଗତରେ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥୂଲରୂପରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତାକୁ ‘କର୍ମ’ କହନ୍ତି ।
ଯେଉଁଠି ମନ ଅଛି, ସେଠାରେ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ରହିବ । କର୍ମ ମନରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ମନରୁ ହିଁ ଶକ୍ତି ପାଇ ମନ ତଥା ଶରୀରର ସହାୟତାରେ ହିଁ କରାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ମନ ସହିତ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ମିଥ୍ୟା ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱୟଂକୁ ‘କର୍ତ୍ତା’ ଭାବେ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବନାରେ କର୍ମ ହେବାଦ୍ଵାରା ଫଳ ଆଶା, ବ୍ୟାକୁଳତା ଏବଂ ଆସକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ । ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସାକ୍ଷୀ, କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ । ଅହଂକାର ହେଉଛି ଭ୍ରମ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେ, ସେ ବୁଝିପାରେ ଯେ ସେ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାକ୍ଷୀ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ତିନୋଟି ଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂପାଦନ କରୁଛି । ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ମୋହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଯେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା । ଏହି ଭାବନା ହିଁ ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ । ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ସାକ୍ଷୀ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ । ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତି ତାହାର ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ସେ ଅହଂକାରରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ବୁଝିପାରେ ଯେ ପ୍ରକୃତି ହିଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ସେ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ସଫଳତା ପାଏ, ସେ ନିଜକୁ ତାହାର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭାବେ ଓ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରେ । କିନ୍ତୁ ସେ ଭୁଲିଯାଏ ଯେ ତାହାର ସଫଳତା ପଛରେ ଅନେକ କାରଣ ରହିଛି ପରିବେଶ, ଶିକ୍ଷା, ସମାଜ ଓ ପ୍ରକୃତି । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନ ବୁଝିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ, ଅହଂକାର ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିଚୟବୋଧର ମୂଳ ଅଂଶ । Sigmund Freudଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ego ହେଉଛି ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ “ମୁଁ” ବୋଧ ଦେଉଛି । ଏହି ego ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ିଦିଏ । ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଯେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରକ । କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ, ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ତାହାର ଚେତନ, ଅଚେତନ ମନ, ପରିବେଶ ଓ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ସେହିପରି ମନୋବିଜ୍ଞାନ କୁହେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଅଚେତନ ମନରୁ ଆସେ । Carl Jung କହିଥିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ଅଚେତନ ମନ ତାହାର ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । କିନ୍ତୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଜାଣେନାହିଁ ଓ ଭାବେ ଯେ ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ସମସ୍ତ କରୁଛି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ କୁହେ, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ (ଯାହାକୁ ଆଧୁନିକ ଭାଷାରେ ମନୋବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି କୁହାଯାଏ) ମନୁଷ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ, ସେ ସଫଳତାରେ ଗର୍ବ ଓ ବିଫଳତାରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହା ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଝେ ଯେ ସେ କେବଳ ଏକ ଉପକରଣ, ସେ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ପାଏ । ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ବୁଝେ ଯେ ସେ କେବଳ ସାକ୍ଷୀ, ସେ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହିପାରେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯