ଅନ୍ନାଦ୍ ଭବନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ।ଯଜ୍ଞାଦ୍ ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ ଭଵଃ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୪ ଶ୍ଳୋକ :

ଅନ୍ନାଦ୍ ଭବନ୍ତି ଭୂତାନି ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ ।
ଯଜ୍ଞାଦ୍ ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ ଭଵଃ ॥

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରୁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଅନ୍ନ ବର୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ବର୍ଷା ଯଜ୍ଞରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ପ୍ରକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଭିନ୍ନ ଓ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଅନ୍ନ ବିନା ଜୀବନର କଳ୍ପନା ଅସମ୍ଭବ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ନ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ଏହା ପାଇଁ ବର୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ । ବର୍ଷା ନ ହେଲେ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ଜୀବନ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ଶ୍ଳୋକର ଆଗାମୀ ଅଂଶରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ବର୍ଷା ଯଜ୍ଞରୁ ହୁଏ । ଏଠାରେ ‘ଯଜ୍ଞ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକଳାପ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଗୀତାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ନିଷ୍କାମ କର୍ମ – ଯେଉଁ କର୍ମ ସ୍ୱାର୍ଥ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ ଭାବରେ କରାଯାଏ । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଯଜ୍ଞଭାବରେ କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନ ଅତୁଟ ରହେ। ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନ ରହିଥାଏ, ବର୍ଷା ସମୟୋଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ଜୀବନ ଧାରା ସୁଚାଳିତ ହୁଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମ ହେଉଛି ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଚକ୍ରର ମୂଳ । ଯଦି ମଣିଷ କର୍ମରୁ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱାର୍ଥପର ଭାବରେ କର୍ମ କରେ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ତାହାର ପରିଣାମ ଭାବେ ପରିବେଶୀୟ ସଙ୍କଟ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅସମତୁଳନ ଓ ସାମାଜିକ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଦିଏ ।

ଆଧୁନିକ ପରିବେଶ ସଙ୍କଟ ଯଥା ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ମାଟି ଉର୍ବରତାର ଅବକ୍ଷୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷାର ଅଭାବକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଏକ ସାମଗ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଇଥାଏ । ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରଥମ ପଦ “ଅନ୍ନାଦ୍ ଭବନ୍ତି ଭୂତାନି” ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଖାଦ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି ପ୍ରକୃତି ସହ ଅତୁଟ ଭାବେ ଜଡିତ । ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ ବିନା ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । “ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ” ବାକ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ଆଜି ମାନବର କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଫଳରେ ଜଙ୍ଗଲକ୍ଷୟ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ବଢ଼ିଥିବାରୁ ବର୍ଷାଚକ୍ର ବିକୃତ ହେଉଛି । ଗୀତା ଏହାକୁ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତିର ନିୟମକୁ ଉଲଂଘନ କଲେ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଆପଦରେ ପଡ଼େ । ଶ୍ଳୋକର ଆଗାମୀ ଧାରା “ଯଜ୍ଞାଦ୍ ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ” ପରିବେଶ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ମଣିଷର ଦାୟିତ୍ୱମୂଳକ ଆଚରଣ । ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ, ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏହା ସବୁ ଆଧୁନିକ ଯଜ୍ଞର ରୂପ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ତାହାର ଆଶୀର୍ବାଦ ରୂପେ ସମୟୋଚିତ ବର୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରେ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ପଦ “ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭବଃ” ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାର ମୂଳ ମଣିଷର କର୍ମରେ ନିହିତ । ଯଦି କର୍ମ ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଅସନ୍ତୁଳିତ ଓ ଲୋଭପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ତାହାର ଭୟାବହ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ । କିନ୍ତୁ ଯଦି କର୍ମ ଯଜ୍ଞଭାବରେ ଅର୍ଥାତ୍ ସେବା, ସଂଯମ ଓ ସମର୍ପଣ ସହ କରାଯାଏ, ତେବେ ପରିବେଶୀୟ ସନ୍ତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୋଇପାରେ । ଅତଏବ, ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ୩:୧୪ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିର ଶାସକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ସହଭାଗୀ । ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ପରିବେଶ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଏକ ସୁସ୍ଥ, ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ ।
“ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ” ବାକ୍ୟଟି ପରିବାର ଜୀବନରେ ମଧ୍ଯ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସୂଚିତ କରେ । ବର୍ଷା ଯେପରି ଅନ୍ନକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ସେପରି ପରିବାରରେ ସ୍ନେହ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସହଯୋଗ ଥିଲେ ହିଁ ସନ୍ତାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଭାବନାତ୍ମକ “ବର୍ଷା” ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସମ୍ପର୍କ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ । ଶ୍ଳୋକରେ କଥିତ “ଯଜ୍ଞାଦ୍ ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ”ରେ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପରିବାର ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ତ୍ୟାଗ ଓ ସେବା । ମାତା–ପିତାଙ୍କର ତ୍ୟାଗ, ଭାଇ–ଭଉଣୀଙ୍କର ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଅନୁଭବ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଏହା ସବୁ ପାରିବାରିକ ଯଜ୍ଞର ରୂପ । ଏହି ତ୍ୟାଗରୁ ହିଁ ପରିବାରରେ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନିଏ ।
ସମାଜର ସ୍ଥିରତା ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା, ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଯେଉଁ ସମାଜରେ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ରହେ, ସେଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଅସମାନତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ପଦ ସମାଜକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ। “ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ” ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାମାଜିକ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀର ଭିତ୍ତିକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । କୃଷି, ଜଳ ସମ୍ପଦ, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଏହା ସବୁ ସମାଜର ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସର ଫଳ । ଯେତେବେଳେ ସମାଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେତେବେଳେ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ସାମାଜିକ ସଂକଟ ଦେଖାଦିଏ । ଶ୍ଳୋକର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରା “ଯଜ୍ଞାଦ୍ ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ” ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏକ ନୀତିମୂଳକ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମାଜ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ନିଷ୍କାମ ସେବା ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ। ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶ୍ରମ, ନ୍ୟାୟ ଓ ସେବା ଏହା ସବୁ ସାମାଜିକ ଯଜ୍ଞର ଆଧୁନିକ ରୂପ । ଯେଉଁ ସମାଜରେ ଲୋକେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଯଜ୍ଞଭାବରେ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଦିଏ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ପଦ “ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭବଃ” ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳ ସତ୍ୟକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରେ । ସମାଜର ଗୁଣଗତ ମାନ ଲୋକଙ୍କର କର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯଦି କର୍ମ ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଅନୀତିମୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ସମାଜ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି କର୍ମ ସମୂହ ମଙ୍ଗଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ତେବେ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯