ନିରାକାର ଇଶ୍ଵରଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା

ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଏବଂ ଉପନିଷଦରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୂଳତଃ ‘ନିରାକାର’, ‘ଅଦୃଶ୍ୟ’ ଏବଂ ‘ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି।

ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହାଙ୍କର କୌଣସି ରୂପ ବା ଆକାର ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଅସମ୍ଭବ । ସେଥିପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି କାଠ ବା ପଥରର ରଥଯାତ୍ରା ଅପେକ୍ଷା ଚେତନା, ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗତିଶୀଳତାକୁ ହିଁ ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା ଭାବେ ଅତି ଗହନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଈଶ୍ୱର ନିରାକାର ବା ଆକାରବିହୀନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିନା ସାକାର ରୂପରେ (କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତି ବା ବିଗ୍ରହ ବିନା) ତାଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ଭବ ।
କଠୋପନିଷଦରେ ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଏକ ଭୌତିକ ରଥ ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ‘ରଥୀ’ ବା ରଥର ମାଲିକ କୁହାଯାଇଛି । ଆତ୍ମା ହେଉଛି ନିରାକାର ଏବଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପୀ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମତାର ସହ ପରିଚାଳିତ କରେ ଏବଂ ସେହି ନିରାକାର ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର କରାଏ, ତାହାକୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତ “ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା” କୁହାଯାଏ । ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ବା ସାକାର ମୂର୍ତ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େନାହିଁ ।

ଓଡ଼ିଶାର ପଞ୍ଚସଖା (ବଳରାମ ଦାସ, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ, ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ଓ ଅନନ୍ତ ଦାସ) ସଂସ୍କୃତିରେ ‘ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ’ ବା ନିରାକାର ସାଧନାକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କ ମତରେ, ଈଶ୍ୱର କୌଣସି କାଠ ବା ପଥରର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ସୀମିତ ନୁହନ୍ତି, ସେ ଶୂନ୍ୟସ୍ୱରୂପ । ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତ ନିଜ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିରାକାର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିର ଆବେଗରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ (ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନ ଆଡ଼କୁ) ନେଇଯାଏ, ତାହା ହିଁ ନିରାକାରଙ୍କର ଗତିଶୀଳତା ବା ଯାତ୍ରା ।

ନିରାକାର ଈଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ବାୟୁ, ଆଲୋକ ଏବଂ ସମୟ ଏସବୁର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନାହିଁ, ମାତ୍ର ଏଗୁଡ଼ିକ ସଦାସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ । ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ନିରନ୍ତର ଚଳନଶୀଳତା ହିଁ ନିରାକାର ପରମବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା । ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହିଁ ତାଙ୍କର ରଥ ଏବଂ ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସବୁକିଛି ଆଗକୁ ଗତି କରୁଛି ।
ଓଡ଼ିଶାର ମହିମା ଧର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରାକାର ଓ ଅଲେଖ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଉପାସନା କରେ । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବସ୍ୱ । ଏହି ମତରେ, ଯାତ୍ରା କୌଣସି ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ବା ମୂର୍ତ୍ତିର ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ଚେତନାର ହୁଏ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଚେତନାକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ କରିବା ହିଁ ନିରାକାରଙ୍କ ଯାତ୍ରା ସଦୃଶ । ତେଣୁ, ବିନା କୌଣସି ବାହ୍ୟ ସାକାର ରୂପରେ, ହୃଦୟର ଭାବ, ଚେତନାର ଗତିଶୀଳତା ଏବଂ ଶରୀରରୂପୀ ରଥରେ ଆତ୍ମାର ପରିଭ୍ରମଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନିରାକାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ଭବ ।

ବେଦରେ ସାକାର ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା କିମ୍ବା ଆଜିର ପୁରାଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଔପଚାରିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ନାହିଁ, ମାତ୍ର ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ପରିଭ୍ରମଣ ଓ ମାନବ ଶରୀର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ସମ୍ପର୍କରେ ବେଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ୟଜୁର୍ବେଦରେ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାର ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ ରଥର ପ୍ରତୀକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି । ସେଠାରେ ରଥ କୌଣସି କାଠର ରଥ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ସତ୍ୟ’, ‘ଋତ’ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିୟମ) ଏବଂ ‘ଦୈବୀ ଶକ୍ତି’ର ଗତିଶୀଳ ବାହନ । ବେଦ ଅନୁସାରେ, ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ନିରାକାର ପ୍ରଭୁ ନିଜର ଦୈବୀ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଏବଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ରଥ ସଦୃଶ ବ୍ୟବହାର କରି ନିରନ୍ତର ଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି ।

ଅଥର୍ବବେଦର ବ୍ରାତ୍ୟ ସୂକ୍ତରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ ପରମ ଚେତନା (ବ୍ରାତ୍ୟ ବା ନିରାକାର ପୁରୁଷ) ଯେତେବେଳେ ଗତିଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲନ୍ତି। ସେ ସମଗ୍ର ଦିଗବିଦିଗକୁ ନିଜର ରଥ କରି ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ।ତେଣୁ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନିରାକାରଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଦୈବୀ ପ୍ରେରଣା ଓ ଚେତନାର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଗତିଶୀଳତା ।

କିନ୍ତୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ନିରାକାର (ଆକାରବିହୀନ) ଈଶ୍ଵର ଯାହାଙ୍କର କୌଣସି ରୂପ ବା ଆକାର ନାହିଁ ତାଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ଅସମ୍ଭବ ମନେହେଲେ ହେଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ । ନିରାକାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକ ସାକାର ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିଥିବା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ହେଲା – ଯଦିଓ ଈଶ୍ଵର ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ନିରାକାର (ବ୍ରହ୍ମ) । ମାତ୍ର ଭକ୍ତର ଭାବ ଓ ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ସେ ନିଜେ ସାକାର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ନିରାକାର ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସାକାର ଓ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ରୂପ । ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିରାକାର ଶକ୍ତି ହିଁ ବିଗ୍ରହ ରୂପରେ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ବାହାରିଥାନ୍ତି । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, ଯଦିଓ ନିରାକାର ଈଶ୍ଵର କୌଣସି ସୀମା ବା ମନ୍ଦିରର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହନ୍ତି, ମାତ୍ର ସେ ନିଜର ‘ଲୀଳା’ ପ୍ରକଟ କରିବା ପାଇଁ ରଥଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡକୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯାତ୍ରାଟି କୌଣସି ଭୌତିକ ବସ୍ତୁର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ଭାବର ଯାତ୍ରା । ପତିତପାବନ ରୂପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଗତିଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଏବଂ ଉପନିଷଦରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୂଳତଃ ‘ନିରାକାର’, ‘ଅଦୃଶ୍ୟ’ ଏବଂ ‘ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି । ସେଥିପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି କାଠ ବା ପଥରର ରଥଯାତ୍ରା ଅପେକ୍ଷା ଚେତନା, ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗତିଶୀଳତାକୁ ହିଁ ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
କଠୋପନିଷଦ ଓ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦରେ ନିରାକାର ଆତ୍ମା କିପରି ଶରୀରରୂପୀ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରେ, ତାହାର ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ମିଳେ । କଠୋପନିଷଦ (୧.୩.୩-୪) ଅନୁସାରେ – “ଆତ୍ମାନଂ ରଥୀନଂ ବିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେବ ତୁ। ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ସାରଥିଂ ବିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେବ ଚ॥” ଏଠାରେ ନିରାକାର ଜୀବାତ୍ମା ହେଉଛି ‘ରଥୀ’ ବା ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ମାନବ ଶରୀର ହେଉଛି ‘ରଥ’ ।ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ମନ ହେଉଛି ଲଗାମ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିରୂପୀ ସାରଥି ଏହି ଶରୀରରୂପୀ ରଥକୁ ଭୌତିକ ସଂସାରରୁ ନେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଧାମ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର କରାଏ, ତାହାକୁ ହିଁ ବେଦାନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା କୁହାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସାଧକ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ଥିବା ସେହି ନିରାକାର ଆତ୍ମା ବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।

ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦ (୩.୧୯) କହେ ଯେ ସେହି ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପାଦ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିରେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି । ଏହି ନିରାକାର ଶକ୍ତିର ଚଳନ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିର ନିରନ୍ତର ଯାତ୍ରା । ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦରେ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବା ଚଳନକୁ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: “ଅପାଣିପାଦୋ ଜବନୋ ଗ୍ରହୀତା ପଶ୍ୟତ୍ୟଚକ୍ଷୁଃ ସ ଶୃଣୋତ୍ୟକର୍ଣ୍ଣଃ…”। ଅର୍ଥାତ୍‌, ସେହି ପରମବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ହାତ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଆଖି ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ସବୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ପାଦ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲନ୍ତି ।

ଋଗ୍‌ବେଦରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ନିରାକାର ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକଟ କରିବା ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୟର ରଥକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ନିଆଯାଇଛି । ଋଗ୍‌ବେଦର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର (“ଋତସ୍ୟ ରଶ୍ମିଂ ଅନୁୟଚ୍ଛମାନଃ…”) ଅନୁସାରେ, ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ପରମାତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ‘ଋତ’ (ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନୈତିକ ନିୟମ) ରୂପକ ରଥରେ ବସି ସମଗ୍ର ସଂସାରକୁ ପରିଚାଳିତ କରୁଛନ୍ତି । ସେହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥ, ଯାହାକୁ ସାତୋଟି ଘୋଡ଼ା (ସାତ ରଙ୍ଗ ବା ସାତ ଛନ୍ଦ) ଟାଣୁଛନ୍ତି, ତାହା ବାସ୍ତବରେ ସେହି ନିରାକାର କାଳପୁରୁଷ ବା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିରନ୍ତର ଗତିଶୀଳତାର ଏକ ବୈଦିକ ପ୍ରତୀକ ।

ୟଜୁର୍ବେଦରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ‘ପ୍ରାଣ’କୁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ରଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ନିରାକାର, ତାକୁ ଦେଖିହୁଏ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରାଣ ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚକ୍ର (ଯେପରି ମୂଳାଧାରରୁ ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ର) ଦେଇ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ସାଧକ ଭିତରେ ସେହି ଅଲେଖ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହାକୁ ବୈଦିକ ଯୋଗ ବିଜ୍ଞାନରେ “ଚେତନାର ରଥାରୋହଣ” କୁହାଯାଏ ।

ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପର୍ବ ବା ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାର ପରିଧି ଭିତରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଚେତନାର ବିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟକୁ ପ୍ରକଟ କରେ । ସନାତନ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ କୁହେ – “ଯାହା ଅଛି ପିଣ୍ଡେ, ତାହା ଅଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ” । ଅର୍ଥାତ୍‌, ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯେଉଁ ନିରାକାର ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ସମାନ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର (ପିଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ । ମାନବ ଶରୀର ହିଁ ରଥ । ଏହି ରଥର ବାହ୍ୟ ରୂପ ଅଛି, ମାତ୍ର ଏହାକୁ ଚଳାଉଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାକାର । ଯେତେବେଳେ ଜୀବାତ୍ମା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଭୌତିକ ସୀମା (ଶରୀରର ମୋହ) ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ହେବାକୁ ଗତି କରେ, ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ରଥଯାତ୍ରା କୁହାଯାଏ ।

ପଞ୍ଚସଖା ସାହିତ୍ୟରେ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ‘ଶୂନ୍ୟ’ ବା ‘ଅଲେଖ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଶୂନ୍ୟପୁରୁଷ । ରଥଯାତ୍ରାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ବାହାରକୁ ଆସିବା ଏକ ବାହ୍ୟ ଲୀଳା ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି- ଶୂନ୍ୟରୁ ପ୍ରକଟ ହେବା ଏବଂ ପୁଣି ଶୂନ୍ୟରେ ମିଳେଇଯିବା । ନିରାକାର ଈଶ୍ୱର ନିଜର ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରୁ ଗତିଶୀଳ ହୋଇ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ସଞ୍ଚରିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯାତ୍ରା ଶେଷରେ ପୁଣି ନିଜର ମୂଳ ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି । ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ସର୍ଜନା ଓ ବିଲୟର ଚକ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ରଥଯାତ୍ରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଥାଏ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ହେଉଛି ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ । ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର (ଶରଧାବାଲି) ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମ ଓ ଭାବର ସ୍ଥାନ । ନିରାକାର ଚେତନାର ଯାତ୍ରା ହେଉଛି କେବଳ ଶୁଷ୍କ ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଆବଦ୍ଧ ନ ରହି, ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିର ପରମ ଆନନ୍ଦ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବା । ଜ୍ଞାନରୁ ଭାବ ଆଡ଼କୁ ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ହିଁ ନିରାକାରଙ୍କର ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ।
ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିରାକାର ଈଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ‘ପୁରୁଷ’ (ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଚେତନା) ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଜଗତ ବା ରଥ ହେଉଛି ‘ପ୍ରକୃତି’ (ସକ୍ରିୟ ମାୟା) । ବିନା ପ୍ରକୃତିରେ ପୁରୁଷ ନିଜକୁ ପ୍ରକଟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ବିନା ପୁରୁଷରେ ପ୍ରକୃତି ଜଡ଼ ବା ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ।ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରକୃତି (ରଥ ଏବଂ ଭୌତିକ ଜଗତ) ସେହି ନିରାକାର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ଗତିଶୀଳ ହୁଏ । ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ବସ୍ତୁରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ବସ୍ତୁ ପଛରେ ଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାର ଚଳନ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ।
ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନ । ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖାଯାଇଥାଏ – ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଭୌତିକ ବା ବାହ୍ୟ ଜଗତର ‘ସାକାର ରଥଯାତ୍ରା’ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଆନ୍ତରିକ ଚେତନାର ‘ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା’।
ସାକାର ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରୂପ, ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାର ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ କାଠର ନିର୍ମିତ ଭବ୍ୟ ରଥ (ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ, ଦେବଦଳନ) ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ସାକାର ବିଗ୍ରହଙ୍କୁ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗତିଶୀଳ କରାଯାଇଥାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଆକାରବିହୀନ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ । ଏଥିରେ କୌଣସି କାଠର ରଥ ବା ମୃଣ୍ମୟ/ଦାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ନଥାଏ । ଏହା ହେଉଛି ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଚେତନା ରୂପରେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଭିତରେ ହେଉଥିବା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାତ୍ରା ।
ସାକାର ରଥଯାତ୍ରାର ଆଧାର ହେଉଛି ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ । କାଠ, ରଶି, କପଡ଼ା ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ । ଭକ୍ତମାନେ ବାହ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ରଥ ଟାଣିବାର ଏବଂ ଠାକୁରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବାର ଆନନ୍ଦ ନିଅନ୍ତି । ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରାର ମାଧ୍ୟମ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର । ଏଠାରେ ମାନବ ଶରୀର ହିଁ ରଥ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ସାରଥି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଭିତରେ ଥିବା ନିରାକାର ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ରଥର ମାଲିକ (ରଥୀ) । ଏହି ନିରାକାର ଆତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରଗତି ହିଁ ନିରାକାର ଯାତ୍ରା ।
ସାକାର ରଥଯାତ୍ରାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌତିକ ଗତିପଥ ଥାଏ । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଦେଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପତିତପାବନ ରୂପରେ ସବୁ ବର୍ଗର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଉଦ୍ଧାର କରିବା । ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରାର ଗତିପଥ ହେଉଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ । ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଏବଂ ସଂସାରର ମୋହରୁ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ । ଜ୍ଞାନରୁ ଭକ୍ତି ଓ ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ହୃଦୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ହିଁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
ସାକାର ରଥଯାତ୍ରା ବାହ୍ୟ ଉପାସନା, ସଂକୀର୍ତ୍ତନ, ସେବାପୂଜା, ରଥଟଣା ଏବଂ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବର ମାଧ୍ୟମ । ଏଠାରେ ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜର ସଖା, ପ୍ରଭୁ ବା ରାଜା ରୂପରେ ଦେଖି ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୁଏ । ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନା, ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ ଏବଂ ଚେତନାର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ‘ଶୂନ୍ୟ ପୁରୁଷ’ଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବା ପ୍ରାଣାୟାମ ମାଧ୍ୟମରେ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ହିଁ ନିରାକାର ସାଧନା ।
ସାକାର ଓ ନିରାକାର ରଥଯାତ୍ରା ପରସ୍ପରର ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ପରିପୂରକ । ସାକାର ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତରର ସାଧନା, ଯାହା ଭକ୍ତ ମନରେ ସହଜରେ ଭାବ ଓ ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଭକ୍ତି ଗଭୀର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭକ୍ତ ବାହ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିର ସୀମା ଡେଇଁ ନିଜ ହୃଦୟ ଭିତରେ ଥିବା ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଅନନ୍ତ ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯