ବିହାୟ କାମାନ୍ ଯଃ ସର୍ବାନ୍ ପୁମାଂଶ୍ଚରତି ନିଃସ୍ପୃହଃ ।ନିର୍ମମୋ ନିରହଙ୍କାରଃ ସ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛତି ॥
1 min read
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୭୧ ଶ୍ଳୋକ :
ବିହାୟ କାମାନ୍ ଯଃ ସର୍ବାନ୍ ପୁମାଂଶ୍ଚରତି ନିଃସ୍ପୃହଃ ।
ନିର୍ମମୋ ନିରହଙ୍କାରଃ ସ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛତି ॥
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆସକ୍ତିହୀନ ଭାବେ, ‘ମୋ’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଥାର୍ଥ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶେଷ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ମଣିଷର ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି କାମନା, ଆସକ୍ତି, ମମତ୍ୱ ଓ ଅହଂକାର । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ “ମୋତେ ଏହା ଦରକାର”, “ଏହା ମୋର”, “ମୁଁ ଏହାର କର୍ତ୍ତା” ବୋଲି ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅଶାନ୍ତିରେ ପଡ଼େ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – କାମନା ତ୍ୟାଗ ଅର୍ଥ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଫଳାଶା ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତିର ତ୍ୟାଗ । ନିଃସ୍ପୃହତା ମାନେ ଇଚ୍ଛା ନ ଥିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ମନ ଭାଙ୍ଗି ନ ପଡ଼ିବା । ନିର୍ମମତା ଓ ନିରହଙ୍କାରତା ମାନେ ନିଜକୁ ସର୍ବେସର୍ବା ଭାବିବା ଛାଡ଼ି, ନିଜ କର୍ମକୁ ଈଶ୍ୱରାର୍ପଣ କରିବା । ଏପରି ଜୀବନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଣିଷକୁ ଭିତରୁ ଶାନ୍ତ, ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ନିର୍ଭୟ କରେ । ଏହି ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ହିଁ ଗୀତା କହିଥିବା ସତ୍ୟ ସୁଖ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆସକ୍ତିରହିତ ଭାବରେ, “ମୋ” ଓ “ମୁଁ” ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏଠାରେ “କାମନା ତ୍ୟାଗ”ର ଅର୍ଥ ଜୀବନର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା, ଫଳାଶା ଓ ଲୋଭକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା । ମାନବ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଅସୀମ ଆକାଂକ୍ଷା । ଯେତେ ଅଧିକ ମଣିଷ ଆଶା କରେ, ସେତେ ଅଧିକ ଅଶାନ୍ତିରେ ଜଡ଼େଇ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ଆଶା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିବା ଅପେକ୍ଷା, ସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ୱୀକୃତିର ଭାବ ଗଢ଼ିଉଠାଇବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଗୀତା “ନିଃସ୍ପୃହ” ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ସବୁକିଛିକୁ “ମୋର” ବୋଲି ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ହରାଇବାର ଭୟ ତାକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ। ସେହିପରି, “ମୁଁ କରୁଛି” ବୋଲି ଅହଂକାର ଭାବ ମଣିଷକୁ ଗର୍ବ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଟକାଇ ରଖେ । ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କର୍ମକୁ ଈଶ୍ୱରାର୍ପଣ କରିଲେ ମଣିଷ ମାନସିକ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
କେତେକଙ୍କ ମତରେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ କାମନାଗୁଡିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତଥା ବିଷୟଗୁଡିକ ପ୍ରତି ସ୍ପୃହା, ଆସକ୍ତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ମାନେ ସନ୍ୟାସ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହିତ ସମାନ । କିନ୍ତୁ, ଜୀବନରୁ ପଳାୟନ କରି ଅଥବା ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବାକୁ କ’ଣ ସନ୍ୟାସ କୁହାଯାଇପାରିବ ? ବାସ୍ତବରେ , କେବଳ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସନ୍ୟାସୀ ରୂପେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯିବ ଉଚିତ, “ଯିଏ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗକରି ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଶିଖିଛି ।” ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ସବୁ କାମନାଗୁଡିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବନରେ ସନ୍ତୋଷ ପୂର୍ବକ ରହି ଶରୀର ଧାରଣ ନିମିତ୍ତ ଉପଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ମମତ୍ୱ ଭାବ ନ ରଖି, ଜ୍ଞାନର ଅଭିମାନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ । ଏଭଳି ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ଜୀବନରେ ଅସଲି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଅଧିକାଂଶ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ “ମୋ ଇଚ୍ଛା”, “ମୋ ମତ”, “ମୋ ପିଲା”, “ମୋ ସମ୍ପତ୍ତି” ଭଳି ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଆଶାକୁ ସର୍ବୋପରି ମନେ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ – ପରିବାର ଭାଙ୍ଗିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଆଶାକୁ କମାଇବା ହିଁ ପାରିବାରିକ ଶାନ୍ତିର ମୂଳ । “ନିଃସ୍ପୃହ” ଭାବ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଅସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମ୍ପର୍କକୁ ବନ୍ଧନ ନ କରି, ସହଯାତ୍ରା କରିବାର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ମାତା–ପିତା ଯଦି ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆଶା ପୂରଣର ଉପକରଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ଚାପ ଓ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଗୀତା କହେ – ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତୁ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ମାଲିକ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର “ନିର୍ମମ” ଓ “ନିରହଙ୍କାର” ଧାରଣା ପତି–ପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । “ମୁଁ ଠିକ୍”, “ମୋ କଥା ହିଁ ଚାଲିବ” ଭାବନା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ । ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ପରସ୍ପର ସମ୍ମାନ ଓ ସହାନୁଭୂତି ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାରରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ସୁଖ ଆସେ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ “ନିଃସ୍ପୃହ” ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଆସକ୍ତି-ଶୂନ୍ୟ ଚେତନା । ଏହା ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାକ୍ଷୀ-ଭାବ । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା-ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ନ ଦେଖି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ । ତେଣୁ “ନିଃସ୍ପୃହ” ମାନେ ଜଗତ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, ଜଗତ୍ ସହ ଅତିରିକ୍ତ ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା । ଶ୍ଳୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ନିର୍ମମତା ଓ ନିରହଙ୍କାରତା ଦୁଇଟି ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ବିଷୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ – ମମତ୍ୱ ଓ ଅହଂକାର । ମମତ୍ୱ ହେଉଛି ଅନିତ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଆତ୍ମତ୍ୱ ଆରୋପ, ଯାହା ଅବିଦ୍ୟାର ଫଳ । ଅହଂକାର ହେଉଛି “ମୁଁ କରୁଛି” ବୋଲି ଭ୍ରାନ୍ତ ଚେତନା । ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଆତ୍ମା କେବଳ ସାକ୍ଷୀ । ଏହି ସତ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଅହଂକାର ଦୂରେଇଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
