ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୫୨ ଶ୍ଳୋକ : ୟଦା ତେ ମୋହକଲିଲଂ..

ୟଦା ତେ ମୋହକଲିଲଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ୟତିତରିଷ୍ୟତି ।
ତଦା ଗନ୍ତାସି ନିର୍ବେଦଂ ଶ୍ରୋତବ୍ୟସ୍ୟ ଶ୍ରୁତସ୍ୟ ଚ ॥

ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ମୋହର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହେବ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆତ୍ମବୋଧର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ‘ମୋହ’ ମାନେ ଅଜ୍ଞାନ, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ ଭ୍ରମ- ଯାହା ମଣିଷର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଢାଙ୍କି ରଖେ । ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ମୋହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ମଣିଷ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିପାରେ । ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ଶାସ୍ତ୍ର, ଉପଦେଶ, ଶୁଣାକଥା – ସବୁକୁ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଧରି ନିଏନାହିଁ । କାରଣ ସେ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି ପାରେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅବହେଳା କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ – ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଅବସ୍ଥା । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ କୁହେ ଯେ ଜ୍ଞାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ମଣିଷ ବାହ୍ୟ ଆଧାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମସ୍ଥ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ ।

ସମାଜରେ ଅନେକ ସମୟରେ ମଣିଷ “ଲୋକେ କଣ କହିବେ?”, “ଏହା ପରମ୍ପରା, ଏଭଳି ହିଁ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ”, “ସମାଜ ମାନିବ କି ନାହିଁ?” – ଏହିପରି ଭାବନାରେ ରହିଯାଏ । ଗୀତା କହେ, ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ମଣିଷ ସାମାଜିକ ଅନ୍ଧାନୁକରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥାକୁ ଶୁଣେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦାସ ହୁଏନାହିଁ । ଏପରି ମଣିଷ, ଯଦିଓ ସମାଜ ବିରୋଧ କରେ, ଅନ୍ଧ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରେ । ଗୁଜବ, ଅପବାଦ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ମତରୁ ଦୂରେ ରହେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି – ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଭ୍ରମ, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶୁଣାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ର, ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ଉପଦେଶକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା।
ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମହତ୍ତ୍ୱ ଗଭୀର । ପରିବାର ହେଉଛି ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଏକକ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋହ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅପେକ୍ଷାର ପ୍ରଭାବ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ । ପିତାମାତାଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ଚାପ, ଏବଂ ପତି–ପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଅହଂକାର – ଏସବୁ ମୋହର ପରିଣାମ । ଗୀତା ୨:୫୨ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଆସକ୍ତିରୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସମ୍ମାନର ଦିଗକୁ ଗତି କରେ । ଏହା ପରିବାରରେ ସମନ୍ୱୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରେମକୁ ବଢ଼ାଏ ।

ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ‘ମୋହକଳିଳ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଜ୍ଞାନର ପଙ୍କରୁ ବାହାରି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନସ୍ରୋତ – ଶ୍ରୁତ (ଶୁଣାଯାଇଥିବା) ଓ ଶ୍ରୋତବ୍ୟ (ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା) – ପ୍ରତି ନିର୍ବେଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ସୂଚିତ କରେ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନରେ ‘ଅବିଦ୍ୟା’କୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଗୀତାର ‘ମୋହ’ ସେଇ ଅବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ୟ ରୂପ । ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ‘ବିଦ୍ୟା’ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉପଦେଶ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସାଧନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ରହେ । ଶେଷରେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ ଅନୁଭୂତିଜନ୍ୟ ।

ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଜ୍ଞାନର ତିନୋଟି ସ୍ତରକୁ ସୂଚିତ କରେ – ଶ୍ରବଣ (ଶୁଣିବା), ମନନ (ଚିନ୍ତନ) ଓ ନିଦିଧ୍ୟାସନ (ଧ୍ୟାନ)। ଯେତେବେଳେ ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରବଣ ଓ ମନନର ଉପଯୋଗିତା ସ୍ୱତଃ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ । ଏହିଠାରେ ମଣିଷ ‘ଶ୍ରୁତ’ ଓ ‘ଶ୍ରୋତବ୍ୟ’ ପ୍ରତି ନିର୍ବେଦ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଦାର୍ଶନିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି – ଏହା ଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ସୂଚନା କିମ୍ବା ଧାରଣା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆନ୍ତରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ଦେଖେ । ଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ଜୀବନର ଅଂଶ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ବାହ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯