ଯୋଗସ୍ଥଃ କୁରୁ କର୍ମାଣି ସଙ୍ଗଂ ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ଧନଞ୍ଜୟ

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୪୮ ଶ୍ଳୋକ :

ସିଦ୍ଧ୍ୟସିଦ୍ଧ୍ୟୋଃ ସମୋ ଭୂତ୍ୱା ସମତ୍ୱଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ୟତେ ॥

ହେ ଅର୍ଜୁନ (ଧନଞ୍ଜୟ) ! ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ କର୍ମ କର । ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମଭାବ ରଖ। ଏହି ସମଭାବକୁ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମରୁ ଦୁରେଇ ଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ । ଫଳ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ – ସଫଳତାରେ ଅହଂକାର, ବିଫଳତାରେ ଦୁଃଖ । ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସମତ୍ୱ ।

“ଯୋଗସ୍ଥଃ କୁରୁ କର୍ମାଣି” – ଏହି ଉକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ କର୍ମ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛନ୍ତି । ଏଠାରେ “ଯୋଗ” ଅର୍ଥ କେବଳ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ଯୋଗ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନର ସମତ୍ୱ, ଚେତନାର ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ । ମନୁଷ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ କର୍ମ କରେ ଫଳର ଆଶାରେ । ଏହି ଫଳାଶା ହିଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତା – ଏହି ଦୁଇ ବିପରୀତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ସଫଳତା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅହଂକାରୀ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଫଳତା ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ । ସମତ୍ୱ ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଉପାୟ ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସମର୍ପଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କର୍ମ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଅନାସକ୍ତି ହିଁ ଆତ୍ମିକ ମୁକ୍ତିର ପଥ।

ସମାଜରେ ଅଧିକାଂଶ ସଂଘର୍ଷର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି – ସଫଳତାର ଅଭିଳାଷା, ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଲୋଭ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାର ଆଗ୍ରହ । ଗୀତା ୨:୪୮ ସମାଜକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରନ୍ତି, ଫଳ ନେଇ ଅହଂକାର କିମ୍ବା ହତାଶା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ସେହିପରି ପରିବାର ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର । ଏଠାରେ ଆଶା–ପ୍ରତ୍ୟାଶା, ସଫଳତା–ବିଫଳତାକୁ ନେଇ ମନସ୍ତାପ , ଦୁଃଖ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ । ଗୀତା ଶିଖାଏ – ପରିବାର ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟାଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହିଁ । ମାତା–ପିତା, ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ ସମସ୍ତ ସମ୍ପର୍କରେ ସମତ୍ୱ ରହିପାରିଲେ, ଆଶା ଭଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧ କମିଯାଏ । ଏହା ପରିବାରକୁ ଭାବନାତ୍ମକ ଭାବେ ସୁସ୍ଥ କରେ । ଏହାଛଡା ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମଭାବ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଅବସାଦ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଏ । ଫଳକୁ ନିଜ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହ ଯୋଡ଼ିନଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମଗ୍ଲାନି କିମ୍ବା ଅହଂକାରର ଶିକାର ହୁଏନି । ଏହା ମନକୁ ସ୍ଥିର, ସଚେତନ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖେ ।

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମକୁ ଜୀବନର ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମର ପଛରେ ଥିବା ଭୋଗାଶା ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱାଭିମାନକୁ ବନ୍ଧନର କାରଣ ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସମତ୍ୱ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ । ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଶରୀର–ମନ–ଫଳ ସହ ଏକାତ୍ମ କରେନି, ସେ ସୁଖ–ଦୁଃଖରେ ସମ ରହେ । ଏଠାରେ କର୍ମ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ଅନାସକ୍ତ କର୍ମ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭୂମି ।

Stoic ଦାର୍ଶନିକ Epictetus, Seneca ଓ Marcus Aurelius କହିଛନ୍ତି – ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନଥିବା ବିଷୟ (ଫଳ, ପରିଣାମ, ଲୋକମତ) ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ରହିବା ଉଚିତ । ଏହି apatheia (ଭାବନାତ୍ମକ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତି) ଧାରଣା, ଗୀତାର ସିଦ୍ଧି–ଅସିଦ୍ଧିରେ ସମତ୍ୱ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରଖେ । ଗୀତା କହେ – କର୍ମ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧେ । ସଫଳତା–ବିଫଳତାରେ ସମଭାବ ରଖି କର୍ମ କରିବା ହିଁ ଯୋଗ । ଏଠାରେ କର୍ମ ମୁକ୍ତିର ପଥ ହୋଇଯାଏ, ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହେଁ । ଅପରପକ୍ଷରେ ଜୈନ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମକୁ ଦ୍ରବ୍ୟରୂପ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରେ । ଜୈନ ଦର୍ଶନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଂଯମ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅହିଂସା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ । ଏଠାରେ କର୍ମକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ କର୍ମରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହେ, କର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯