ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୧୦ ଶ୍ଳୋକ :ତମୁବାଚ ହୃଷୀକେଶଃ..

ତମୁବାଚ ହୃଷୀକେଶଃ ପ୍ରହସନ୍ନିବ ଭାରତ ।
ସେନୟୋରୁଭୟୋର୍ମଧ୍ୟେ ବିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ବଚଃ ॥

ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି – ହେ ଭାରତ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର) ! ଉଭୟ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖି, ହୃଷୀକେଶ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ହସ ହସ ମୁଖରେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା କହିଲେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷାର ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ । ଅର୍ଜୁନ ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଷାଦ, ଭୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡିଥିବା ଏକ ମାନବ ମନର ପ୍ରତୀକ । ସେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର “ପ୍ରହସନ୍ନିବ” – ଅର୍ଥାତ୍ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପହାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଗୁରୁଙ୍କର କରୁଣାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ।
ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ନୈତିକ ସଂକଟ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ଅସମଞ୍ଜସତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଯାଇ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇପଡେ । ଗୀତା ୨:୧୦ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ, ଏହି ସାମାଜିକ ରୋଗ ଉପରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରହାର । ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବୁକତା ସମାଜକୁ ଅଚଳ କରେ । ସମାଜର ନେତୃତ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ, ସମଗ୍ର ସମାଜ ଦିଗଭ୍ରମିତ ହୁଏ । ତେଣୁ ଗୀତା ଏଠାରେ ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଛି – ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କର, ତାପରେ ସମାଜର ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲାଗ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର “ପ୍ରହସନ୍ନିବ” ଭାବ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ହାସ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଭେଦକୁ ସୂଚିତ କରେ । ଏଠାରୁ ଗୀତାର ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ଅର୍ଜୁନ “ବିଷୀଦନ୍ତମ୍” – ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ । ଗୀତା ଦର୍ଶନରେ ବିଷାଦ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଆସେ ନାହିଁ ; ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ଫଳ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ଶରୀର, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଫଳାଫଳ ସହିତ ଏକାକାର କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଭୟ ଓ ଶୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶୋକ ମୂଳତଃ ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବିବାର ଫଳ । ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ହାସ୍ୟ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ସୂଚନା – ‘ଯାହାକୁ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଭାବୁଛ, ତାହା ଅବିଦ୍ୟାର ପରିଣାମ’ । ଯେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ସର୍ବାଧିକ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧରି ରଖେ, ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଗୁରୁର ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସୀମା ଦେଖାଏ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ “ହୃଷୀକେଶ” କୁହାଯାଇଛି – ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତା । ଅର୍ଜୁନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ଆସକ୍ତିରେ ଗ୍ରାସିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଚେତନା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଶାସନ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ଦାସ ହୁଏ, ବିଷାଦ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଶାସନ କରେ, ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଶିଖାଏ ଯେ ଦୁଃଖ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦୁଃଖ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷଣ । ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଶୋକ ନିଜେହିଁ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯