ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା: ୨:୪ ଶ୍ଳୋକ : କଥଂ ଭୀଷ୍ମମହଂ…

ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ
କଥଂ ଭୀଷ୍ମମହଂ ସଂଖ୍ୟେ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ମଧୁସୂଦନ ।
ଇଷୁଭିଃ ପ୍ରତିୟୋତ୍ସ୍ୟାମି ପୂଜାର୍ହାବରିସୂଦନ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ – “ହେ ମଧୁସୂଦନ ! ହେ ଅରିସୂଦନ ! ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ କିପରି ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଓ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ କରିବି ? ସେମାନେ ତ ମୋ’ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ।”
ଭୀଷ୍ମ କୁରୁବଂଶର ପିତାସ୍ୱରୂପ, ତ୍ୟାଗ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ପ୍ରତୀକ । ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ । ଏମିତି ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଉନାହିଁ । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଏହାକୁ ନୀତିଗତ ଦ୍ଵନ୍ଦ କୁହାଯାଏ । ଏକ ପକ୍ଷରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ), ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଭାବନା, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସମ୍ପର୍କ । ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନଙ୍କୁ “ମଧୁସୂଦନ” ଓ “ଅରିସୂଦନ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି – “ଆପଣ ଶତ୍ରୁନାଶକ, କିନ୍ତୁ ମୋ’ ପାଇଁ ଏମାନେ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ପୂଜ୍ୟ ।”
ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହିଁ ସମଗ୍ର ଗୀତାର ମୂଳ ସମସ୍ୟା । ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଧର୍ମର ପକ୍ଷ ନିଅନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ – ଧର୍ମ କ’ଣ ? ମାନବ ଜୀବନରେ ଏମିତି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସାଧାରଣ, ଏବଂ ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଓ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ – ଏହି ଦୁଇ ନାମ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଜୀବନରେ କେବଳ ଯୋଦ୍ଧା ନୁହେଁ, ବରଂ ପିତାସମ ଓ ଗୁରୁସ୍ୱରୂପ। ଏମିତି ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ବାଣ ଉଠାଇବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଲାଗୁଛି । ସେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି- “ମୁଁ କିପରି ଏହା କରିବି?” ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ହେଉଛନ୍ତି କୁରୁବଂଶର ପିତାତୁଳ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ । ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଥିଲେ – ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଜୀବନ ଗଢ଼ିଥିବା ଗୁରୁ । ଆଧୁନିକ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବା ଗୁରୁସମ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୁଲ୍ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ପକ୍ଷ ନେବା କଠିନ ହୁଏ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ଵନ୍ଦ ଏହି ପାରିବାରିକ ନୀତିବୋଧର ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ।
ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମାଜ ସଦା ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଶିକ୍ଷାଦିଏ । ଅର୍ଜୁନ ସେହି ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରରେ ଗଢ଼ା । ତେଣୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି – “ପୂଜାର୍ହ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଶତ୍ରୁ ହୋଇପାରିବେ?” ଗୀତା ଧୀରେ ଧୀରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଳୋକମାନଙ୍କରେ ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି – ଧର୍ମ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନୁହେଁ, କର୍ମକୁ ଆଧାର କରେ ।
ସେହିପରି ରାଜନୀତିରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟ ଅନୁଭବୀ ଓ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ ନେତାମାନେ ଅନ୍ୟାୟର ପକ୍ଷ ନେଇଥାନ୍ତି । ସେତେବେଳେ ଯୁବ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ – ନିଷ୍ଠା କାହା ପ୍ରତି ? ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି, ନା ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତି ? ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ଦ୍ଵନ୍ଦକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ନୁହେଁ ।
ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି – ପୂଜ୍ୟ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା କି ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ଆତ୍ମିକ ନୁହେଁ; ଏହା ସମାଜ, ପରିବାର ଓ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିତ । ପରୋକ୍ଷରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛନ୍ତି – ସେ କଣ ତାଙ୍କର ପିତାମହ ଉଗ୍ରସେନ ଓ ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନିଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ? ପାରିବାରିକ ନୀତି ଅନୁସାରେ ପୂଜ୍ୟ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅହିଂସା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ । ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ମାନେ ରକ୍ତପାତ ନୁହେଁ, ବରଂ ପିତୃହତ୍ୟା ଓ ଗୁରୁହତ୍ୟା ସମାନ ପାପ ବୋଲି ଲାଗୁଛି । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ପକ୍ଷ ନେବା ଅନେକଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଭାବେ କଠିନ । କିନ୍ତୁ ପୂଜ୍ୟତା ଧର୍ମର ମାପକ ନୁହେଁ; କର୍ମ ହେଉଛି ମୂଳ ମାନଦଣ୍ଡ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯