ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୨୮ ଶ୍ଳୋକ :ଅବ୍ୟକ୍ତାଦୀନି ଭୂତାନି…

ଅବ୍ୟକ୍ତାଦୀନି ଭୂତାନି ବ୍ୟକ୍ତମଧ୍ୟାନି ଭାରତ ।
ଅବ୍ୟକ୍ତନିଧନାନ୍ୟେବ ତତ୍ର କା ପରିଦେବନା ॥

ହେ ଭାରତ (ଅର୍ଜୁନ) ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ଅଦୃଶ୍ୟ) ଥାନ୍ତି, ଜୀବନକାଳରେ ବ୍ୟକ୍ତ (ଦୃଶ୍ୟ) ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋକ କାହିଁକି?
ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଚକ୍ରାକାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରେ । ଜୀବନ ହେଉଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ – ବ୍ୟକ୍ତ – ଅବ୍ୟକ୍ତର ଏକ ଅବିରତ ପ୍ରବାହ । ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାହାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ । ମଣିଷ ଜନ୍ମ–ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଆସକ୍ତି, ଶୋକ, ଭୟରେ ଜୀବନ ବିତାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଆମକୁ ଶିଖାଏ – ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବିଚ୍ଛେଦକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା, ଶୋକକୁ ସଂଯମରେ ପରିଣତ କରିବା, ସମ୍ପର୍କରେ ମୋହ ନୁହେଁ କରୁଣା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି । ଗୀତା ୨:୨୮ କହେ – ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟଳ । ଅସ୍ଥାୟୀକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବିଲେ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼େ । ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଳୋକ ବୈରାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ସଚେତନ ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ଦେଉଅଛି। ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ରୂପେ ଭାବେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ କହେ – ଆମେ ସମସ୍ତେ ସମୟର ଧାରାରେ କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି । ଏହା ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି, ମୋହ ଓ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିଦିଏ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାର ମୂଳ ଧାରାକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରେ । ସମସ୍ତ ଭୂତ (ସତ୍ତା) ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ – ଅର୍ଥାତ୍ ଅନାବିଷ୍କୃତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି; ଜୀବନକାଳରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ଜୀବନକୁ ଏକ ସ୍ଥିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଏ । ଶ୍ଳୋକଟିର ଦାର୍ଶନିକ ସାର ହେଉଛି ଅନିତ୍ୟତା। ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେବ । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନ ବୁଝିବା ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି – “ତତ୍ର କା ପରିଦେବନା?”ଅର୍ଥାତ୍, ଯାହା ଅଟଳ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ, ତାହା ପାଇଁ ଶୋକ କାହିଁକି?

ଗୀତା ୨:୨୮ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଘୋଷଣା – ଜୀବନ ହେଉଛି ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ,ସତ୍ୟ ହେଉଛି ତାହାର ପଛରେ ଥିବା ଅବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ତା । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଲେ, ଶୋକ ସ୍ୱତଃ ନିରର୍ଥକ ହୁଏ । ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମ–ଜୀବନ–ମୃତ୍ୟୁକୁ, ଅବ୍ୟକ୍ତ–ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକ ଅବିରତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରୂପେ ଦେଖାଇ ଶୋକର ଅନାବଶ୍ୟକତାକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରିଛନ୍ତି । ହେରାକ୍ଲାଇଟସ୍ (Heraclitus) କହିଥିଲେ – “Everything flows” । ତାଙ୍କ ମତରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅବିରତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଗୀତା ୨:୨୮ ମଧ୍ୟ ସେହି କଥା କହେ – ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ହେରାକ୍ଲାଇଟସ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଶେଷ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଗୀତା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପଛରେ ଥିବା ଅବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ତାକୁ ସତ୍ୟ ରୂପେ ମାନିଥାଏ ।

ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ Theory of Forms ଅନୁସାରେ, ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ରୂପ (Forms) ହିଁ ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ। ଗୀତାର ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତ ଧାରଣା ସହ ଏହାର ଗଭୀର ସାମ୍ୟ ଅଛି । ଡେଭିଡ୍ ହ୍ୟୁମ୍ କହିଥିଲେ – ମଣିଷର “self” ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ତା ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନୁଭୂତିମାନଙ୍କ ଏକ ପ୍ରବାହ । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତାର ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ସହ ସମାନ । ହେଗେଲଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ Absolute Spirit ପ୍ରଥମେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥାଏ, ତାପରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ଇତିହାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ । ଏହା ଗୀତାର ଧାରଣା ସହିତ ସମାନ ଅଟେ – ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ମୂଳ ସତ୍ତା, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ ହିଁ ଅଵ୍ୟକ୍ତର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ ।

ହୁସର୍ଲଙ୍କର ଫେନୋମେନୋଲୋଜି କୁହେ – ଆମେ ସତ୍ୟକୁ ସିଧାସଳଖ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଭିଜ୍ଞତାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଜାଣୁ ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଯାହା ଚେତନାରେ ପ୍ରକଟ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଯାହା ପଛରେ ରହିଥିବା ଅର୍ଥ-କ୍ଷେତ୍ର । ଗୀତା ୨:୨୮ ସହ ଏହି ଧାରଣା ଗଭୀର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟତା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଆଧୁନିକ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ କହେ – କ୍ୱାଣ୍ଟମ ସ୍ତରରେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ଭାବନା ରୂପେ ରହନ୍ତି (ଅବ୍ୟକ୍ତ) । ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରେ ସେମାନେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତା ୨:୨୮ ସହ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ସମାନ ଅଟେ ।

ମଣିଷର ମନରେ ବେଳେ ବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ – ଯାହା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛୁ, ଅନୁଭବ କରୁଛୁ, ତାହା କ’ଣ ସର୍ବାନ୍ତରେ ସତ୍ୟ? କିମ୍ବା ତାହାର ପଛରେ ଆଉ କିଛି ଗୁପ୍ତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ତା ଅଛି ? ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ୨:୨୮ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ “ବ୍ୟକ୍ତ” ଓ “ଅବ୍ୟକ୍ତ” ଧାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଉଠାଇଛି । ଗୀତା ସମସ୍ତ ଭୂତ (ସତ୍ତା) ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜୀବନକାଳରେ ବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଅର୍ଥାତ୍, ଯାହା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ସେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର।
ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ମାର୍ଟିନ୍ ହାଇଡେଗର୍ “Being” ଓ “beings” ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ପ୍ରଭେଦ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ।

“beings” ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ଯାହା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ – ଏହା ଗୀତାର “ବ୍ୟକ୍ତ” ସହ ସମାନ । “Being” ହେଉଛି ସେଇ ଗଭୀର ସତ୍ତା, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ – ଏହା “ଅବ୍ୟକ୍ତ” ସହ ସାମ୍ୟ ରଖେ । ହାଇଡେଗର୍ ମତରେ ମଣିଷ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ଏତେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଯେ Beingକୁ ଭୁଲିଯାଏ; ଏହି ଭ୍ରମ ହେଉଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱୀୟ ସଙ୍କଟ। ଏହା ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ସହ ଗଭୀର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଇମ୍ମାନୁଏଲ କାଣ୍ଟଙ୍କ ମତରେ ମଣିଷ ଯାହା ଜାଣେ, ସେହିଟି Phenomenon; ଯାହା ଜାଣିପାରେନି, ସେହିଟି Noumenon। ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ, ସେହିଟି phenomenon (ବ୍ୟକ୍ତ); କିନ୍ତୁ ତାହାର ପଛରେ ଥିବା ମୂଳ ସତ୍ୟ noumenon (ଅବ୍ୟକ୍ତ) ।

ଗୀତା ଉକ୍ତ ଶ୍ଳୋକରେ କହୁଅଛି – ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜୀବନକାଳରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନଃ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଲେ ଶୋକ କରିବାର କାରଣ କଣ? ଗୀତା ଏଠାରେ ଜୀବନକୁ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । ଯାହାକୁ ଆମେ “ଜନ୍ମ” ବୋଲି କହୁଛୁ, ସେହିଟି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ହେବା ମାତ୍ର । ମୃତ୍ୟୁ କୌଣସି ସମାପ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ପୁନଃ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ବିଲୟ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯