ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୩ ଶ୍ଳୋକ : ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ..

ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ ସନ୍ତୋ ମୁଚ୍ୟନ୍ତେ ସର୍ବକିଲ୍ୱିଷୈଃ ।
ଭୁଞ୍ଜତେ ତେ ତ୍ୱଘଂ ପାପା ଯେ ପଚନ୍ତ୍ୟାତ୍ମକାରଣାତ୍ ॥

ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ (ଦେବତା, ସମାଜ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ) ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତ୍ୟାଗ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସମର୍ପଣର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଭୋଗର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ଆୟ ଓ ଭୋଗକୁ ପ୍ରଥମେ ଈଶ୍ୱର, ସମାଜ, ପ୍ରକୃତିକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ସମର୍ପଣ କରିବା । ଏପରି ଭାବରେ ଜୀବନଯାପନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାର ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ କେବଳ “ମୋ ପାଇଁ” ଭାବନାରେ କର୍ମ ଓ ଭୋଗ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଗୀତା ପାପ ବୋଲି କହିଛି ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅନୁସାରେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ ଅନ୍ନକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠାରେ “ଯଜ୍ଞ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ବା ବୈଦିକ କ୍ରିୟାକଳାପ ନୁହେଁ; ଏହା ମାନବ ଜୀବନର ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଈଶ୍ୱର, ସମାଜ ଓ ପ୍ରକୃତିଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତାର ଭାବନା ସହ କରିବାକୁ ସୂଚିତ କରେ । ଏପରି ଭାବରେ ଅର୍ଜିତ ଭୋଗ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂକାରକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି – ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠାରେ “ପାପ” ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଅଛି ତାହା ହେଲା – ଅନ୍ୟର ଅଧିକାରକୁ ଅବହେଳା କରିବା, ପ୍ରକୃତିକୁ ଶୋଷଣ କରିବା ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଯିବା । ଏହି ସ୍ୱାର୍ଥପରତା ମାନବ ମନକୁ କ୍ରମେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ ।

ଜୀବନର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତ୍ୟାଗ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରେ ନିହିତ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନା କେବଳ ଆତ୍ମିକ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ, ବରଂ ସମାଜ ଓ ପ୍ରକୃତି ସହ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରେ ।

ପରିବାରରେ ମନୁଷ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ସହଯୋଗ, ସମ୍ମାନ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ଶିଖେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକ ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମନ୍ୱୟପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ ଗଭୀର ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଏ । ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ “ଯଜ୍ଞ”ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପରିବାର ପାଇଁ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ସେବା, ପରିଶ୍ରମ ଓ ତ୍ୟାଗ । ପିତାମାତା ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସୁଖକୁ ପଛରେ ରଖି ସନ୍ତାନଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେହି କର୍ମ ଏକ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞ ହୋଇଯାଏ । ପରିବାରରେ ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦେଇ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ପାରିବାରୀକ ସମ୍ପର୍କରେ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ରହେ । ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ, ସମୟ ବା ସମ୍ପଦ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଭାଗ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅହଂକାର ହ୍ରାସ ପାଏ ଓ ପ୍ରେମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଏହାହିଁ “ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ” ଭୋଗର ପାରିବାରିକ ଅର୍ଥ । ପରିବାରରେ ଯଦି କୌଣସି ସଦସ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ସୁବିଧା, ଆୟ ବା ସମୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଓ ଅନ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅଣଦେଖା କରେ, ତେବେ ସେଠାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ସ୍ୱାର୍ଥପରତାକୁ ଗୀତା ପାପ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିଛି। ଆଧୁନିକ ପରିବାରରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ । ବ୍ୟସ୍ତ ଜୀବନଶୈଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ, ଭାବନା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଭାଗୀଦାରୀ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଗୀତା ପରିବାରକୁ କେବଳ ଭୋଗର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସେବା ଓ ସମର୍ପଣର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖାଏ । ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ କର୍ମକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ କରନ୍ତି ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ବାଣ୍ଟିଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିବାର ଏକ ସୁସ୍ଥ, ସୁଖୀ ଓ ସଂସ୍କାରମୟ ଏକକରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ । ସମାଜ ସହ ସମ୍ପର୍କ ବିନା ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସମ୍ଭବ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ “ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଭୋଗ” ବିଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ସମନ୍ୱୟ ଓ ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ ଆଧାରକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରାଯାଇଛି । ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ, ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପଦକୁ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପରିଶ୍ରମର ଫଳକୁ ସମାଜ ସହ ଅଂଶୀଦାର କରେ, ସେତେବେଳେ ସମାଜରେ ନ୍ୟାୟ, ସମତା ଓ ସହଯୋଗର ଭାବନା ବିକାଶ ପାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ସତର୍କ କରିଛନ୍ତି – ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି ଓ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ “ପାପ” ଭୋଗ କରନ୍ତି । ସାମାଜିକ ଭାଷାରେ, ଏହି ପାପ ହେଉଛି ଶୋଷଣ, ଅସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପଦର ଅନ୍ୟାୟ ବଣ୍ଟନ ଯେତେବେଳେ କିଛି ଲୋକ ଅତିରିକ୍ତ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୂଳ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ଅସନ୍ତୁଳନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଶିନଃ” ଧାରଣା କେବଳ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକଳାପର ସୀମାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଈଶ୍ୱରତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମର୍ପିତ କରିବା । ଏହା ଉପନିଷଦୀୟ “ଇଶାବାସ୍ୟମିଦଂ ସର୍ବଂ” ଧାରଣା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଯେଉଁଠି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଈଶ୍ୱରମୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଏପରି ଭାବନାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ସମର୍ପିତ କର୍ମର ଫଳକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ “ସର୍ବକିଲ୍ୱିଷ”ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଦାର୍ଶନିକ ଭାଷାରେ, “କିଲ୍ୱିଷ” ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ମଳିନତା – ଅହଂକାର, ଆସକ୍ତି ଓ କାମନା । ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଏହି ଅବିଦ୍ୟାକୁ କ୍ଷୟ କରେ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଦ୍ୱିତୀୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱାର୍ଥପର କର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି – “ଯେ ପଚନ୍ତ୍ୟାତ୍ମକାରଣାତ୍”। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବରେ ଏହା ହେଉଛି ଅହଂକାରକେନ୍ଦ୍ରିତ କର୍ମ, ଯେଉଁଠି କର୍ତ୍ତା ନିଜକୁ ଏକା ଭୋକ୍ତା ରୂପେ ଭାବେ। ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ଏହି “କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ” ହେଉଛି ସଂସାର ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ । ଏହିପରି କର୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନଃପୁନଃ କର୍ମଫଳ ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ । ଗୀତା ୩:୧୩ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ସମତୁଳିତ ଦାର୍ଶନିକ ମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି – ନା କେବଳ ସନ୍ନ୍ୟାସ, ନା କେବଳ ଭୋଗ, ବରଂ ସମର୍ପିତ କର୍ମ। ଏହା ସାଂଖ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର କର୍ମକୁ ଏକତ୍ର କରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆତ୍ମୋନ୍ନତିର ପଥରେ ନେଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ କରେ ଓ ଫଳକୁ ଈଶ୍ୱରାର୍ପଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ କର୍ମରେ ରହି ମଧ୍ୟ କର୍ମାତୀତ ହୋଇଯାଏ, ଏହାହିଁ ଗୀତାର ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଶିକ୍ଷା ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯