ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୨ ଶ୍ଳୋକ : ଇଷ୍ଟାନ୍‌ ଭୋଗାନ୍‌ ହି ଭୋ..

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୩:୧୨ ଶ୍ଳୋକ :

ଇଷ୍ଟାନ୍‌ ଭୋଗାନ୍‌ ହି ଭୋ ଦେବା ଦାସ୍ୟନ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାବିତାଃ ।
ତୈର୍‌ଦତ୍ତାନପ୍ରଦାୟୈଭ୍ୟୋ ଯୋ ଭୁଙକ୍ତେ ସ୍ତେନ ଏବ ସଃ ॥

ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ଦେଇଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଦାନକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ନ କରି ନିଜେ ଭୋଗ କରେ, ସେ ଚୋର ସମାନ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଓ କୃତଜ୍ଞତା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରକୃତି, ସମାଜ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ । ଏହି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ସେବା, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଓ ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଫେରାଇ ଦେବା ହେଉଛି ଧର୍ମ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ବର୍ଷା, ଧାନ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ସୁବିଧା ମନୁଷ୍ୟର ଏକାନ୍ତ ଶ୍ରମର ଫଳ ନୁହେଁ; ବରଂ ପ୍ରକୃତି, ସମାଜ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ସହଯୋଗର ପରିଣାମ । ତେଣୁ ଏହି ଦାନକୁ କୃତଜ୍ଞତା ସହ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନଃ ସମାଜ ଓ ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ମନୁଷ୍ୟର ଧର୍ମ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସଦୃଶ ସଂସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ କିଛି ନା କିଛି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ପିତାମାତା ତାଙ୍କର ଶ୍ରମ, ସମୟ ଓ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ବୃଦ୍ଧ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଅନୁଭବ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି; ସନ୍ତାନମାନେ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଆଶା ନେଇ ଆସନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ତ୍ୟାଗ ମିଶି ପରିବାରକୁ ସୁସ୍ଥ ଓ ସକ୍ରିୟ ରଖେ । ଗୀତା କୁହେ ଯେ ଯେଉଁଠାରୁ ଲାଭ ନେଉଛ, ସେଠାକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦେବା ହେଉଛି ଧର୍ମ । ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ପିତାମାତାଙ୍କର ସେବା, ତ୍ୟାଗ ଓ ସ୍ନେହକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବା ସମ୍ମାନ ନ ଦେବା ହେଉଛି ନୀତିଗତ ଅପରାଧ । ସେହିପରି, ପରିବାରର ସୁବିଧା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପଦକୁ କେବଳ ନିଜ ଭୋଗ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା, ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ନ ନେବା, ଗୀତାର ଭାଷାରେ “ଚୋରୀ” ସଦୃଶ ।
ସମାଜ ଏକ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ସଦୃଶ । କୃଷକ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଶ୍ରମିକ ଉତ୍ପାଦନକୁ ସାର୍ଥକ କରେ, ଶିକ୍ଷକ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଚେତନ କରେ, ଡାକ୍ତର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମାଜକୁ ଅବଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସର ଫଳରୂପେ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସୁବିଧା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏହି ସୁବିଧାକୁ ନିଜର ଏକାନ୍ତ ଅଧିକାର ବୋଲି ଭାବିବା ସମାଜିକ ସମତୁଳନକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜର ଶିକ୍ଷା, ସୁରକ୍ଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସମ୍ପଦକୁ ଭୋଗ କରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ, ସେବା ବା ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଅବଦାନ ଦିଏ ନାହିଁ, ସେ ସମାଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମଚ୍ୟୁତ । ଏଠାରେ ଚୋରୀର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟର ଶ୍ରମର ଫଳକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ କରିବା । ଯଦି କିଛି ଲୋକ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମୌଳିକ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜର ଯଜ୍ଞ ବିଫଳ ହୁଏ । ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଦାନ, ସେବା, ନ୍ୟାୟସଂଗତ କର୍ମ ଓ ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସନ୍ତୁଳନର ମୂଳ ଆଧାର ।

ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ “ଦେବତା” ଶବ୍ଦଟି କେବଳ କାଳ୍ପନିକ ଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ ନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ, କାରଣ–କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମୂହିକ ଚେତନାର ପ୍ରତୀକ । ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ “ପ୍ରସନ୍ନ” ହୁଏ ବୋଲି କହିବାର ଅର୍ଥ – ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନ ଓ ନୈତିକ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ସନ୍ତୁଳିତ ରହେ । ଏହି ସମନ୍ୱୟର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଜୀବନର ଆବଶ୍ୟକ ସୁବିଧା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୋଗକୁ ନିଜର ଅଧିକାର ବୋଲି ଭାବେ ଓ ତାହାର ପଛରେ ଥିବା ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରେ, ସେ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଅବିଦ୍ୟାର ଫଳ ହେଉଛି ଆସକ୍ତି, ଅହଂକାର ଓ ଦୁଃଖ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ନୀତି (ଋତ) ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେନାହିଁ, ସେ ପ୍ରକୃତିର ଫଳକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଆତ୍ମସାତ କରେ ତାହାକୁ ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥରେ ଚୋର କୁହାଯାଏ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଏହାକୁ “ଭୋକ୍ତୃଭାବ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ଭାବିବା ମୂଳ ଭ୍ରାନ୍ତି । ଗୀତା ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ମକୁ ଯଜ୍ଞରୂପେ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯