ନ କର୍ମଣାମନାରମ୍ଭାନ୍ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟଂ ପୁରୁଷୋଽଶ୍ନୁତେ।ନ ଚ ସଂନ୍ୟସନାଦେବ ସିଦ୍ଧିଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି ॥

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ୩:୪ ଶ୍ଳୋକ :

ନ କର୍ମଣାମନାରମ୍ଭାନ୍ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟଂ ପୁରୁଷୋଽଶ୍ନୁତେ ।
ନ ଚ ସଂନ୍ୟସନାଦେବ ସିଦ୍ଧିଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି ॥

ମଣିଷ କର୍ମ ନ କରିଲେ ନିଷ୍କର୍ମତା (କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି) ପାଇପାରେ ନାହିଁ । ଏବଂ କର୍ମ ଗୁଡିକ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି (ଆତ୍ମିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା) ମିଳେ ନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ଗଭୀର ଜୀବନତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ସାଧାରଣତଃ ଲୋକ ଭାବନ୍ତି – କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ କିମ୍ବା ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯିବ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହୁଛି, କର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ, କର୍ମର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ମୁଖ୍ୟ । କର୍ମକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା ନା ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ନା ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି । ସେହିପରି ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା, ଅହଂକାର ଓ ଫଳଲୋଭ ରହିଥାଏ, ତେବେ ସିଦ୍ଧି ସମ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ କେବଳ କର୍ମ ନ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି, ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ । ସେପରି, କେବଳ ବାହ୍ୟ ସନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଅଥବା ଆତ୍ମିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଗୀତା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ବାହ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ରହିଅଛି । ମଣିଷର ଜୀବନ କର୍ମରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଚିନ୍ତନ, କଥନ, ଏସବୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଆକାର । ତେଣୁ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ପାଇବାର କଳ୍ପନା ଅସମ୍ଭବ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ଜୋର ଦେଇ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ କର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସେ କର୍ମ କିପରି କରୁଛି- ଏହା ହିଁ ତାହାର ଆତ୍ମିକ ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ ।

ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ କର୍ମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ମାତାପିତାଙ୍କର ସେବା, ସନ୍ତାନଙ୍କର ପାଳନ, ସ୍ତ୍ରୀ-ପତିଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ । ଏହି ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା କିମ୍ବା “ସବୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ” ବୋଲି ଭାବିବା, ଗୀତା ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ପଥ ନୁହେଁ । ଅନେକ ସମୟରେ ପରିବାରର ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି ମଣିଷ ଦାୟିତ୍ୱର ଭାର ଦେଖି କର୍ମରୁ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେ ଭାବନ୍ତି ଯେ କାମ କଲେ ହିଁ ଦୁଃଖ, ତେଣୁ କାମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ। କିନ୍ତୁ ଗୀତା କହୁଛି – କର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆସକ୍ତି ମନ ଭିତରେ ରହିଯାଏ । ପରିବାରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଏଡ଼ାଇଲେ, ସମ୍ପର୍କରେ ଅସନ୍ତୁଳନ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପାରିବାରିକ କର୍ମକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପିତା ଫଳାଶା ବିନା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜଣେ ମାତା ନିର୍ଲୋଭ ଭାବରେ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସେହି କର୍ମ ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଯୋଗ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ନିଷ୍କାମତା ହିଁ ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସ୍ଥ କରେ । ପରିବାର ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମାତ୍ର ମଣିଷ ମହାନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯଦି ମନରେ ଅସନ୍ତୋଷ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅହଂକାର ରହିଛି, ସେ ଯେଉଁଠାରେ ରହୁନା କାହିଁକି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ସତ୍ୟ ସନ୍ୟାସ ହେଉଛି, ପରିବାରରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ।

ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ମଣିଷ ଏକ କର୍ମଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ । ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଏବଂ ପୁରୁଷ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟାରେ ପୁରୁଷ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭାବେ ଓ ସେଥିରୁ କର୍ମବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗୀତା ୩:୪ କହୁଛି – କର୍ମ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଅବିଦ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କର୍ମ ଜ୍ଞାନର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ । ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ – ଏହା ଗୀତାର ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ । ବାହ୍ୟ ସନ୍ୟାସ ମାତ୍ର ଦେହଗତ ତ୍ୟାଗ; କିନ୍ତୁ ମନର ଆସକ୍ତି, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଅହଂକାର ଯଦି ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେହି ସନ୍ୟାସ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ । ସତ୍ୟ ସନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ବୋଧର ତ୍ୟାଗ, ଯାହା କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯